เมื่อราวๆ 50 ปีก่อน (รอหัวข้อ)

โดย...รศ.ดร.ชัยณรงค์ คันธพนิต

คณะทำงานจัดทำภาพอนาคตการเกษตรไทย 2563

เมื่อราวๆ 50 กว่าปีมานี้เองที่ประเทศไทยได้เริ่มนำเอาแนวคิดแบบตะวันตกคือ ระบบการวางแผนการพัฒนาบ้านเมือง หรือถ้าจะพูดให้เป็นภาษาราชการหน่อยก็คือ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ มาใช้ในทุกๆ ห้วงเวลา 5 ปีของการพัฒนามาจวบจนถึงปัจจุบัน โดยที่กิจกรรมของการผลิตและการพัฒนาทางการเกษตรนั้นต้องถือได้ว่าเป็นส่วนสำคัญส่วนหนึ่งของมิติทางเศรษฐกิจ จึงถูกผนวกเข้าไว้ในการจัดทำแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติมาโดยตลอด

ผลสะท้อนที่กลับมาให้เห็นในเชิงประจักษ์จากระยะเวลากว่า 50 ปีของการดำเนินการตามแผนพัฒนาฯ นั้น กลับพบว่า เรายังคงมีผลิตภาพหรือขีดความสามารถในการผลิตสินค้าเกษตรค่อนข้างต่ำอย่างเหนียวแน่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศคู่แข่งหลายประเทศ เช่น มาเลเซีย จีน ไต้หวันและเวียดนาม เป็นต้น

นอกจากนั้น เรายังมีความไม่แน่นอนทางด้านราคาและการตลาดของผลิตผลทางการเกษตรอย่างกว้างขวางจนยากต่อการจัดการ ในขณะเดียวกันจำนวนเกษตรกรที่อยู่ในวัยสูงอายุก็มีแต่จะเพิ่มจำนวนมากขึ้นไปเรื่อยๆ อย่างน่าพรั่นพรึงใจ

ตรงกันข้ามกับกำลังคนในวัยหนุ่มสาวที่น่าจะก้าวเข้ามาในวงจรของความเป็นเกษตรกรก็มีแต่จะลดลงไปเรื่อยๆ เช่นกัน รวมตลอดไปจนถึงปัญหาด้านดินฟ้าอากาศที่นับวันจะมีแต่ปรวนแปรออกไปจากความเป็นฤดูกาลแบบเดิมๆ ที่คุ้นเคยกันมาเนิ่นนาน และการนี้ก็เริ่มจะส่งผลกระทบในทางลบต่อการผลิตทางการเกษตรให้เห็นเพิ่มมากขึ้นไปเรื่อยๆ ไม่มีที่สิ้นสุด

ในท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงที่เริ่มมีการสะสมมากขึ้น บวกกับความไม่แน่นอนที่ไม่อาจจะคาดการณ์ได้ง่ายๆ เช่นเดิม หรือจะกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ เหนือความคาดหมายมากขึ้น และนับวันจะมีแต่การดาหน้าถาโถมเข้ามาอยู่เรื่อยๆ นั้น การตั้งรับสถานการณ์โดยใช้ข้อมูลที่แม่นยำ ความรู้และทักษะที่สืบทอดมาจากรากเหง้าและปัจจัยเดิมๆ อีกต่อไป จึงไม่น่าจะเป็นทางเลือกที่เหมาะสมได้อีกต่อไป

ดังนั้น นอกเหนือไปจากการใช้บริการจากนักวางแผนแบบที่เคยทำมาในอดีต จึงไม่น่าจะพอเพียงอีกต่อไป ภายใต้สถานการณ์เช่นนี้หลายประเทศ เช่น แอฟริกาใต้ อังกฤษและอินเดียได้ใช้เทคนิคที่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าเป็นการมองภาพอนาคต (Scenario) ให้แก่สังคมโดยรวมและแน่นอนแก่นักวางแผนที่ยังคงความจำเป็นอย่างสูงอยู่เช่นเดิม ได้รับทราบและนำไปสู่การขบคิดต่อการวางแผนพัฒนากันต่อไป

การก้าวไปสู่อนาคตของการเกษตรไทยในอีก 10 ปีข้างหน้า ภายใต้สถานการณ์ปัจจุบัน บวกกับกระแสผลักจากนอกภาคการเกษตรทั้งจากทางด้านเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม จะเป็นอย่างไรนั้น? สถาบันคลังสมองของชาติ ภายใต้มูลนิธิส่งเสริมทบวงมหาวิทยาลัย ร่วมกับศูนย์คาดการณ์เทคโนโลยีเอเปค สำนักงานคณะกรรมการนโยบายวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรมแห่งชาติ ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย สำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (องค์การมหาชน) สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย และหนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์

ทั้งหมดได้เริ่มจัดทำกระบวนการวาดภาพอนาคตการเกษตรไทย 2563 ขึ้น ตั้งแต่เดือน ต.ค. 2553 โดยมีการระดมความเห็นของผู้ที่เกี่ยวข้องตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทานของการเกษตรอย่างมีส่วนร่วม ตั้งแต่เกษตรกรรายย่อย ผู้ผลิตขนาดกลางและขนาดใหญ่

ผู้ประกอบธุรกิจทางการเกษตร ข้าราชการ นักวิชาการ ผู้ค้าส่งและค้าปลีก และองค์กรไม่แสวงหากำไร จนนำมาสู่ภาพอนาคตการเกษตรไทย จำนวน 3 ภาพ ได้แก่ ภาพไม้ป่า ภาพไม้เลี้ยง และภาพไม้ล้ม

รายละเอียดของแต่ละภาพจะเป็นอย่างไรนั้น ท่านสามารถติดตามอ่านได้ในสัปดาห์หน้า