ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ในปี 2561

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด

ต่อเนื่องจากสัปดาห์ที่แล้ว ต่อไปนี้เป็นการปรากฏของดาวเคราะห์สว่างที่เหลืออีกสองดวง คือดาวพฤหัสบดีและดาวเสาร์ เมื่อสังเกตบนท้องฟ้าประเทศไทยตลอดปี 2561

ดาวพฤหัสบดีเป็นดาวเคราะห์สว่าง มีขนาดใหญ่และมวลสูงที่สุด การหมุนรอบตัวเองอย่างรวดเร็วทำให้ดาวพฤหัสบดีมีรูปร่างเป็นทรงกลมแป้น เส้นผ่านศูนย์กลางในแนวศูนย์สูตรยาวกว่าในแนวขั้ว สามารถใช้กล้องสองตาและกล้องโทรทรรศน์สังเกตดาวบริวารของดาวพฤหัสบดีได้อย่างน้อย 4 ดวง

ดาวพฤหัสบดีมีพายุขนาดยักษ์ที่เรียกว่าจุดแดงใหญ่ (Great Red Spot) รูปร่างเป็นทรงรี ขนาดใหญ่กว่าโลก ตำแหน่งของจุดแดงใหญ่อยู่บริเวณละติจูด 22 องศาใต้ นอกจากจุดแดงใหญ่ยังมีโอกาสเห็นพายุขนาดเล็กที่เรียกว่าจุดขาวและจุดมืด

ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวคันชั่งเกือบตลอดทั้งปี 2561 ต้นปีสังเกตได้ดีในเวลาเช้ามืด โดยอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ต้นเดือน ม.ค. ดาวอังคารจะผ่านมาใกล้ดาวพฤหัสบดี เข้าใกล้กันที่สุดในเช้ามืดวันที่ 7 ม.ค. ที่ระยะห่างเพียง 0.2 องศา

กลางเดือน ก.พ. ดาวพฤหัสบดีทำมุม 90 องศา โดยห่างไปทางทิศตะวันตกของดวงอาทิตย์ จึงเห็นดาวพฤหัสบดีขึ้นเหนือขอบฟ้าราวเที่ยงคืน แล้วเคลื่อนไปอยู่สูงที่สุดบนท้องฟ้าทิศใต้ขณะดวงอาทิตย์ขึ้น วันที่ 9 พ.ค. 2561 ดาวพฤหัสบดีอยู่ที่ตำแหน่งตรงข้ามกับดวงอาทิตย์และใกล้โลกที่สุดในรอบปี สว่างที่โชติมาตร -2.5 สังเกตได้ตลอดทั้งคืน

ต้นเดือน ส.ค. ดาวพฤหัสบดีทำมุม 90 องศา โดยห่างไปทางทิศตะวันออกของดวงอาทิตย์ จึงเห็นดาวพฤหัสบดีอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศใต้ในเวลาหัวค่ำหลังดวงอาทิตย์ตก จากนั้นเคลื่อนต่ำลงจนตกลับขอบฟ้าราวเที่ยงคืน ปลายเดือน ต.ค.ถึงต้นเดือน พ.ย. เป็นช่วงสุดท้ายที่มีโอกาสเห็นดาวพฤหัสบดี วันท้ายๆ ของเดือน ต.ค. ดาวพุธจะปรากฏอยู่ทางซ้ายมือของดาวพฤหัสบดี หลังจากนั้นดาวพฤหัสบดีจะเข้าใกล้ดวงอาทิตย์จนไม่สามารถสังเกตได้ มีตำแหน่งอยู่ในแนวเดียวกับดวงอาทิตย์ในปลายเดือน พ.ย.

กลางเดือน ธ.ค. ดาวพฤหัสบดีทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากขึ้นจนเริ่มสังเกตได้ในเวลาเช้ามืด โดยอยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ซึ่งพื้นที่ส่วนหนึ่งของกลุ่มดาวนี้คั่นอยู่ระหว่างกลุ่มดาวแมงป่องกับคนยิงธนู ปลายเดือน ธ.ค.เป็นช่วงที่ดาวพุธจะผ่านมาอยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดีอีกครั้ง เห็นได้ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออก เยื้องไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และช่วงเดียวกันนั้นจะเห็นดาวศุกร์อยู่สูงกว่าดาวพฤหัสบดี

ดาวเสาร์เป็นดาวเคราะห์ที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 2 ในระบบสุริยะ รูปร่างคล้ายดาวพฤหัสบดี บรรยากาศของดาวเสาร์ถูกแบ่งเป็นแถบและเขตต่างๆ แบบเดียวกับดาวพฤหัสบดี บางช่วงมีแถบเมฆขนาดใหญ่สีขาวเกิดขึ้นในบรรยากาศ สิ่งที่โดดเด่นที่สุดของดาวเสาร์คือวงแหวนสว่างที่อยู่ล้อมรอบ เมื่อสังเกตจากโลก ดาวเสาร์จะหันขอบวงแหวนเข้าหาโลกทุกๆ 15-16 ปี ครั้งล่าสุดเมื่อปลายปี 2552

ดาวเสาร์มีตำแหน่งอยู่แนวเดียวกับดวงอาทิตย์ในปลายเดือน ธ.ค. 2560 หลังจากนั้นจะทำมุมห่างดวงอาทิตย์มากขึ้นจนเริ่มเห็นได้ในเวลาเช้ามืดบริเวณกลุ่มดาวคนยิงธนู เหนือขอบฟ้าทิศตะวันออก เยื้องไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และจะเป็นดาวเคราะห์ดวงที่ 4 นอกเหนือจากดาวพุธ ดาวอังคาร และดาวพฤหัสบดี ที่สังเกตได้ในเวลาเดียวกัน วันที่ 13 ม.ค. 2561 ดาวเสาร์จะอยู่ใกล้ดาวพุธที่ระยะห่าง 0.7 องศา

ต้นเดือน เม.ย. ดาวอังคารเคลื่อนมาอยู่ใกล้ดาวเสาร์ที่ระยะห่าง 1.3 องศา วันที่ 27 มิ.ย. ดาวเสาร์อยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์และใกล้โลกที่สุดในรอบปี สว่างที่โชติมาตร 0.0 ดาวเสาร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำต่อเนื่องไปจนถึงราวกลางเดือน ธ.ค. ก่อนจะเข้าใกล้ดวงอาทิตย์จนไม่สามารถสังเกตได้ โดยอยู่แนวเดียวกับดวงอาทิตย์ในต้นเดือน ม.ค. 2562