การเมืองของซีเกมส์

ทศพล ทรรศนกุลพันธ์

ในสัปดาห์นี้กิจกรรมสำคัญของภูมิภาคอาเซียนอย่างกีฬาซีเกมส์ก็จะเริ่มต้นขึ้น กีฬานานาชาตินับเป็นกิจกรรมระหว่างประเทศที่อยู่คู่ภูมิภาคนี้มาอย่างต่อเนื่องยาวนาน และสะท้อนให้เห็นพัฒนาการของประเทศสมาชิกได้เป็นอย่างดี เพราะกีฬาย่อมสะท้อนศักยภาพของประชากรและการบริหารจัดการในหลายระดับ

เมื่อลองย้อนไปดูการจัดซีเกมส์ 3 ครั้งหลังสุดก็จะเห็นปรากฏการณ์สำคัญได้อย่างชัดเจน

2015 เจ้าภาพสิงคโปร์ซึ่งสละสิทธิจัดการแข่งขันมาหลายครั้งโดยบอกไม่พร้อมหลายที เมื่อตัดสินใจรับเป็น เจ้าภาพก็จัดเต็มโชว์ศักยภาพ นำเสนอการจัดกีฬาอาชีพในแนวบริติชอเมริกัน โชว์ศักยภาพด้านไอที การจัดการแบบมืออาชีพระดับโลก

2013 ที่เม่ียนมาจัดเป็นเหตุการณ์สำคัญระดับโลก เพราะเป็นการเปิดตัวเข้าสู่ประชาคมร่วมเต็มภาคภูมิ หลังผ่อนคลายสถานการณ์การเมืองในประเทศและพร้อมเปิดตลาดเข้าสู่ระบบโลก

และในครั้งก่อนหน้า 2011 สปป.ลาว ก็จัดการแข่งขันเป็นครั้งแรกด้วยแรงสนับสนุนของมิตรประเทศที่เข้ามาลงทุนใน สปป.ลาว โดยเฉพาะจีน สะท้อนให้เห็นความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจการเมืองของประเทศสมาชิกอาเซียนกับประเทศมหาอำนาจในลุ่ม น้ำโขงนั่นก็คือ จีน

นอกจากความสัมพันธ์ระหว่างประเทศแล้ว มหกรรมกีฬายังมีส่วนกระตุ้นนโยบายพัฒนาประชากร เช่น การออกกำลังกาย การมีความฝัน การฝึกฝนตน วินัย เกียรติยศชื่อเสียง และการใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ของ คนรุ่นใหม่ ไปจนถึงการกระตุ้นโยบายเจริญพันธุ์และการเพิ่มประชากรอย่างมีคุณภาพ

ตัวอย่างที่ดี คือ การจัดโอลิมปิกลอนดอน 2012 ซึ่งเป็นตัวอย่างให้ประเทศอดีตอาณานิคมหลายประเทศในภูมิภาคอาเซียนศึกษาเปรียบเทียบอยู่แล้ว ทั้งเรื่องการส่งเสริมให้ยุวชนลดน้ำหนัก และกระตุ้นการจับจ่ายใช้สอย และดึงดูดนักท่องเที่ยว

ยิ่งไปกว่านั้นเทคโนโลยีการสื่อสารที่พัฒนาขึ้นไปทุกครั้งในการจัดถ่ายทอดสดและการบันทึกภาพ สะท้อนพฤติกรรมการเสพกีฬาที่เปลี่ยนไป ยืดหยุ่นมากขึ้นด้วยเทคโนโลยีอินเทอร์เน็ต การจัดสองครั้งหลังมีการถ่ายสดผ่านอินเทอร์เน็ตและการอัพโหลดให้ดูย้อนหลัง ทำให้ ผู้ชมเลือกเวลาและช่องทางในการรับชมได้ตามสะดวก

เพื่อให้ผู้บริโภคหลากหลายกลุ่มสามารถเลือกรับชมได้ตามตารางกิจกรรมชีวิตตน ทำให้ไม่ต้องปรับตามพฤติกรรมการทำงานและใช้ชีวิต ผู้จัดจึงต้องปรับช่องทางให้เหมาะกับความสะดวกด้านอุปกรณ์ ไม่มีทีวีก็ดูผ่านมือถือหรือแท็บเล็ต และแชร์ต่อผ่าน โซเชียลมีเดีย

หรึอผู้ชมที่เบื่อเอียนกับการบรรยายและรูปแบบของสื่อหลัก ก็มารับเสพในรูปแบบดิบๆ ของไลฟ์สตรีมมิ่งและคลิปดิบได้

สะท้อนให้เห็นความเปลี่ยนแปลงของอุตสาหกรรมกีฬาและสื่อบันเทิงที่สำคัญว่า ผู้บริโภคอยู่ที่ไหนในโลกก็ติดตามได้ตลอดเวลา อยู่ที่เนื้อหาของการแข่งขันและวิธีการเลือกนำเสนอให้ตรงจริตของผู้ชมแต่ละคน ที่จะเลือกเสพตามรสนิยม มิได้ถูกผูกขาดโดยโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจ หรือผู้ได้รับลิขสิทธิ์อย่างเป็นทางการที่เป็นผู้ผูกขาดจัดเนื้อหามาให้ชมอีกต่อไป ในแง่นี้ผู้ชมอาจเสียความหลากหลายในชนิดและประเภทกีฬา แต่ได้ตามอรรถรสของแต่ละบุคคล

กีฬานานาชาติก็เป็นที่จับตาของกลุ่มส่งเสริมสิทธิสตรีสากล ฟุตบอลหญิงที่หายไปเมื่อครั้งซีเกมส์ 2015 ก็ต้องกลับมาเพราะถือว่าเป็นสุดยอดกีฬาประเภททีมหญิงที่ขาดไม่ได้อีกแล้วในมหกรรมกีฬานานาชาติ

อย่างไรก็ดี กลิ่นไอชาตินิยม ที่อยู่กับภูมิภาคนี้ยังคงอยู่

ชาตินิยมของเจ้าภาพที่ยังคงมีอำนาจในการการเลือกถ่ายทอดสด ขัดใจแฟนกีฬาทั่วอาเซียนบ้าง รวมไปถึงการกำหนดชนิดกีฬาในบางประเภท เช่น เน็ตบอล ฟลอร์บอล สะท้อนข้อจำกัดด้านพื้นที่ของสิงคโปร์เจ้าภาพในครั้งก่อน เน้นกีฬาในร่ม

เช่นเดียวกับเหล่ากองเชียร์เอาล่อเอาเถิด ด่าทอ ยั่วยุ เอาประเด็นปมด้อยมาล้อกัน จนกลายเป็นเหยียดหยามเชื้อชาติ และหมิ่นศักดิ์ศรีความเป็นคน ในหมู่แฟนกีฬา การแชตขณะไลฟ์สตรีมมิ่ง หรือการแชตคอมเมนต์ใต้คลิป นำมาสู่เฮตสปีช จนหลายครั้งมีการรายงานแล้วต้องปิดแชตไป เพื่อป้องกันความบาดหมางระหว่างประเทศ

ซึ่งความเกรียนนี้เองที่ทำให้ประชากรอาเซียนพันล้านคนสูญเสียพื้นที่และโอกาสในการสื่อสารกับคนในประชาคมอาเซียน รวมไปถึงเพื่อนร่วมชาติ

แต่สิ่งหนึ่งที่พึงระลึกเสมอ คือ ความคลั่งชาติมีได้แค่ในการแข่งขันกีฬา เพราะเดี๋ยวเราก็ต้องอยู่ด้วยกัน ขายของ ให้บริการ ท่องเที่ยว และช่วยเหลือทางมนุษยธรรมเมื่อมีภัยพิบัติ

แต่สิ่งที่น่าสนใจ คือ การสลายความเป็นชาติ และ "รัฐ" แบบเดิมไป สู่รัฐภายใต้จักรวรรดิทุนนิยมโลก การซื้อตัวนักกีฬาของสิงคโปร์ ใช้วิธีดึงดูดแบบ Global Capitalism City แบบ ดึงดูดนักลงทุนและแรงงานมีฝีมือสูง (Skilled Labour)

ยิ่งไปกว่านั้นภูมิภาคที่ปัจจุบันเรียกว่า "อาเซียน" ยังเป็นพื้นที่แห่งการเดินทางเคลื่อนย้ายข้ามพรมแดนมาตั้งแต่อดีต จึงมีนักกีฬาไม่น้อยที่เป็นนักกีฬาลูกครึ่ง โดยเลือดผสมที่เห็นนั้นมี 2 แบบ หลัก คือ ลูกครึ่งปัจจุบันที่เกิดจากการเป็นคู่สมรสข้ามชาติ แรงงานข้ามชาติ หรือชาวตะวันตก แอฟริกัน ลูกครึ่งจากมรดกอาณานิคม ที่เห็นเยอะในทีม ฟิลิปปินส์ ติมอร์-เลสเต

และอีกไม่น้อยที่เป็น นักกีฬาเชื้อสายจีนแบบ จีนโพ้นทะเล จีนอพยพ

กองเชียร์ในสนามกีฬาก็อัดแน่นไปด้วยแรงงานข้ามชาติจากประเทศต่างๆ ในภูมิภาคอาเซียน เช่น แม่บ้านฟิลิปปินส์ที่เข้ามาเชียร์ทีมวอลเลย์บอลอย่างล้นหลาม คนงานเมียนมา เวียดนามและไทยที่เข้ามาเชียร์กีฬามหาชนอย่างฟุตบอล

อัตลักษณ์อาเซียน ก็มี ปันจักสีลัต ตะกร้อ วูซู เรือยาวประเพณี เช่นเดียวกับการยกมือไหว้ หรือ Respect ก็เป็นวัฒนธรรมร่วมที่ดีเหมาะ แก่การใช้เป็นสายใยเชื่อมโยงมิตรประเทศในกลุ่มอาเซียน n