สองธาร... สายธารแห่งศรัทธา (2)

โดย...กุลฉัตร ฉัตรกุล ณ อยุธยา

ผ้าซิ่นตีนจกแห่งหมู่บ้านสองธาร อ.แม่แจ่ม นับเป็นเอกลักษณ์สำคัญของชาวล้านนาภาคเหนือ ซึ่งสามารถบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ได้ เป็นศิลปวัฒนธรรมของชุมชนท้องถิ่นที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน มีคุณค่าทั้งความงดงามและความหมาย วิถีชีวิตของคนสองธาร ยังคงมีเอกลักษณ์เฉพาะตนของกลุ่มชาติพันธุ์ ไม่ว่าจะเป็นประเพณี วัฒนธรรม ความเชื่อ ที่อยู่อาศัย อาหารการกิน และเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม สะท้อนให้เห็นถึงชีวิตที่ผูกพันกับธรรมชาติ สิ่งแวดล้อมและศรัทธาต่อศาสนา

สตรีแม่แจ่ม ในอดีต จะถูกฝึกหัดให้รู้จักทอผ้าตั้งแต่อายุยังน้อยเพื่อพร้อมที่จะทอผ้าสำหรับนุ่งห่มของตนเองและครอบครัว ทุกวันนี้คนแม่แจ่มส่วนใหญ่ก็ยังนิยมทอและใช้ผ้าทอที่ทำขึ้นในท้องถิ่น เช่น เสื้อผ้า สะลี (ที่นอน) หมอน ผ้าต้วบ (ผ้าห่ม) ซิ่นแบบต่างๆ ได้แก่ ซิ่นหอมอ้วน ซิ่นตาล่อง ซิ่นแอ้ม ซิ่นตาตอบ ซิ่นลัวะ ซิ่นยาง ตลอดจนซิ่นตีนจก ซึ่งเป็นการทอเพื่อนำมาต่อกับผ้าถุงหรือที่ชาวบ้านภาคเหนือ เรียกว่า “ซิ่น”

นอกจากนี้ ยังมีผ้าที่ใช้เทคนิคการจกในการตกแต่งลวดลาย ได้แก่ ผ้าเช็ด ผ้าพาด ผ้าหลบ (ผ้าปูที่นอน) และหน้าหมอนจก ซึ่งสันนิษฐานกันว่าซิ่นตีนจกแม่แจ่มน่าจะมีขึ้นในยุคสมัยที่พุทธศาสนาของล้านนามีความเจริญรุ่งเรือง จากลวดลายของซิ่นตีนจกแม่แจ่ม ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความคิด ความเชื่อทางพุทธศาสนา และจากองค์ประกอบจะปรากฏลวดลายต่างๆ เช่น โคม ขัน นาค หงส์ น้ำต้น สะเปา อันเป็นสัญลักษณ์สำคัญของความเชื่อทางพุทธศาสนา อันหมายถึง เขาพระสุเมรุ ทะเลสีทันดร และสัตว์หิมพานต์ ดังปรากฏอยู่ในการเทศน์มหาชาติ สีแดงเป็นเชิงซิ่นอันหมายถึงสวรรค์หรือจักรวาล เป็นการแสดงออกซึ่งความเคารพสักการะและเป็นพุทธบูชาของทั้งผู้ทอและผู้สวมใส่ เป็นสิริมงคลแก่ตนเองและศาสนสถานอันศักดิ์สิทธิ์ เพื่อให้เกิดบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ โดยมีสวรรค์และนิพพานเป็นจุดหมายปลายทาง

สตรีแม่แจ่มยังเก็บผ้าตีนจกผืนที่ดีที่สุด งามที่สุด ไว้สำหรับตัวเองใส่เมื่อยามละสังขาร เพื่อไปไหว้พระธาตุเกศแก้วจุฬามณีบนสรวงสวรรค์เป็นครั้งสุดท้าย ดังนั้นผ้าตีนจกแม่แจ่มนับเป็นงานหัตถกรรมที่ประณีต สวยงาม และมีเอกลักษณ์ ของ อ.แม่แจ่ม ดังมีคำขวัญของ อ.แม่แจ่ม ว่า “เที่ยวบ่อน้ำแร่ ล่องแพน้ำแจ่ม พักแรมน้ำตก ผ้าตีนจกยอดน้ำมือ”

บ้านสองธารเป็นอีกหมู่บ้านหนึ่งที่มีการทอผ้าซิ่นตีนจก ในเชิงการค้าและเชิงอนุรักษ์เพื่อการท่องเที่ยว จากแม่แจ่มโมเดลพลัสที่มีกลุ่มนักธุรกิจและนักวิชาการในเมืองเชียงใหม่ เข้าให้ความช่วยเหลือในการส่งเสริมและพัฒนาในทุกๆ ส่วน เช่น การพัฒนาการตลาดให้กับผ้าซิ่นเชิงการอนุรักษ์เพื่อให้คนรุ่นใหม่ได้หันมาเอาใจใส่สินค้าในถิ่นกำเนิดของตน การรณรงค์การท่องเที่ยวด้วยการพัฒนาโฮมสเตย์บ้านสองธาร การส่งเสริมการปลูกพืชในวิถีอินทรีย์ตามแนวของ ดร.วิวัฒน์ ศัลยกำธร และการปลูกป่าทดแทนการเพาะปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นวิถีชีวิตเดิมๆ ที่ไม่มีวันก้าวหน้า

มาวันนี้บ้านสองธารได้รุกคืบขึ้นอีกก้าวหนึ่ง คือ การใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ในการสร้างแบรนด์ “สองธาร” เพื่อให้เป็นที่รู้จักแก่คนโดยทั่วไปได้ เพื่อแสดงความโดดเด่นที่เต็มไปด้วยความเชี่ยวชาญที่มีอยู่แล้วในตัวตน ทำให้ชาวโลกค้นพบและมองเห็นสองธารผ่าน Facebook, Instragram และ Line ผสมผสานกับช่องทางอันหลากหลาย อาทิ การออกงานแสดงสินค้าตามเมืองใหญ่ๆ และได้มีนักวิชาการมาช่วยกันสอนให้ชาวบ้านได้เรียนรู้ถึงกลยุทธ์การออกร้านและการใช้เครื่องมือสื่อสารทางการตลาดทั้งหลายตลอดจนตลาดออนไลน์

งานสำคัญงานหนึ่งที่จะต้องเดินทางไปให้ได้นั้น คือ งานแสดงสินค้าที่ศูนย์ศิลปาชีพบางไทร อันเป็นเป้าหมายสูงสุด เพราะนอกจากจะได้จำหน่ายสินค้าตรงตามกลุ่มเป้าหมายแล้วยังได้โอกาสในการสืบสานอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมไทยไปยังคนรุ่นหลังด้วย ถือเป็นภารกิจหนึ่งที่ชาวสองธารจะได้แก้ไขสิ่งที่อึดอัดมาตลอดคือ การปลดหนี้สิน สุขภาพที่สูญเสียไปอันเนื่องมาจากการทำไร่ข้าวโพด ด้วยการตั้งใจดำเนินรอยตามแผน “แม่แจ่มโมเดลพลัส” ที่จะทำให้ชีวิตของชาวแม่แจ่มคืนกลับมา ให้แม่บ้านกลับไปทอผ้าเพื่อสืบสานและอนุรักษ์สิ่งทออย่างสบายใจและชาวเมืองก็ไม่ทุกข์ทรมานกับหมอกควันอีกต่อไป