"สะพรั่งบานที่ปะอาว"

โดย...นัทมน เฟื่องกาญจนกุล

หากจะพูดถึงเสน่ห์ของความงามแห่งลวดลายที่ปรากฏบนขอบโลหะสีทองขนาดเล็ก นอกจากจะบ่งบอกถึงทักษะเชิงช่างที่ประณีตแล้ว ยังนับได้ว่าเป็นผลงานที่ได้ผสมผสานไว้ซึ่งภูมิปัญญาดั้งเดิมที่ถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นมายาวนานกว่า 200 ปี จนกลายเป็นที่มาของเครื่องทองเหลืองบ้านปะอาว คนรักงานโลหะทั้งหลายไม่ติดตามไม่ได้แล้วค่ะ

บ้านปะอาว ต.หนองขอน อ.เมือง จ.อุบลราชธานี เป็นกลุ่มชุมชนที่มีการทำทองเหลืองด้วยมือขนาดใหญ่ที่ยังเหลืออยู่ในปัจจุบัน โดย Hi Crafts ได้มีโอกาสพูดคุยกับ พ่อบุญมี ล้อมวงศ์ ทายาทรุ่นที่ 6 ของชุมชนบ้านปะอาวที่สืบทอดการหล่อทองเหลืองด้วยมือจากบรรพบุรุษ โดยพ่อบุญมีได้เล่าถึงประวัติของชุมชนบ้านปะอาว ว่า บ้านปะอาวเป็นกลุ่มชนเผ่าลาวเวียง ที่เดินทางลัดเลาะมาจากฝั่งโขง จนมาพำนักพักพิงที่หนองบัวลำภู แล้วเดินทางผ่านบ้านเชียง จนกระทั่งตัดสินใจตั้งรกรากอยู่ที่บ้านค้อ จ.มหาสารคาม ก่อนจะมาลงหลักปักฐานและสืบทอดการทำงานทองเหลืองแบบดั้งเดิมที่บ้านปะอาว จ.อุบลราชธานี

“ตามหลักฐานเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ที่ได้มีการขุดพบโครงกระดูกในเขตพื้นที่บ้านเชียงและได้พบกระพรวน กำไล ที่ทำจากทองเหลืองร่วมด้วย จึงเป็นการยืนยันว่าศิลปหัตถกรรมทองเหลืองในรูปแบบบ้านปะอาว ได้มีการผลิตและสืบทอดมาเป็นระยะเวลาที่ยาวนานแล้ว”

ในอดีตเมื่อชาวปะอาวว่างจากการทำไร่นาก็จะทำเครื่องทองเหลืองเป็นอาชีพเสริม และเดินทางด้วยเท้าไปจำหน่ายในพื้นที่จังหวัดใกล้เคียงหรือต่างจังหวัด โดยใน 1 ปีจะมีการเดินทางไปจำหน่ายสินค้าเพียงครั้งเดียวและจะกลับมาพร้อมกันในช่วงที่มีประเพณีบุญพระเวส เรียกว่าหากใครเป็นลูกค้าตัวจริงงานทองเหลืองบ้านปะอาวต้องตั้งหน้าตั้งตารอซื้อกันเลยทีเดียวค่ะ

อีกสิ่งหนึ่งที่ทำให้ Hi Crafts อดชื่นชมกับความเป็นงานทองเหลืองแบบปะอาวไม่ได้ก็คือ การให้ความสำคัญกับการถ่ายทอดทักษะฝีมือเชิงช่างจากรุ่นสู่รุ่น และนี่ถือเป็นกุญแจสำคัญที่ไขปริศนาว่า ทำไมงานทองเหลืองบ้านปะอาวจึงเป็นที่ยอมรับในปัจจุบัน จุดเริ่มต้นของการถ่ายทอดวิชาองค์ความรู้ต่างๆ นั้น เริ่มต้นจากวัด เป็นเสมือนศูนย์กลางในการแลกเปลี่ยนและถ่ายทอดองค์ความรู้ระหว่างกัน จนกระทั่งต่างมีความชำนาญมากขึ้น จึงแยกตัวออกมาทำเป็นงานหัตถกรรมครัวเรือนจนถึงปัจจุบันนี้

นี่เป็นอีกแรงสนับสนุนหนึ่งที่ทำให้ในขณะนี้กลุ่มชุมชนบ้านปะอาวมีสมาชิกที่ทำงานเครื่องทองเหลืองอยู่ประมาณ 20 ครอบครัว โดยผลิตภัณฑ์ส่วนใหญ่จะนำมาจำหน่ายที่ “ศูนย์อนุรักษ์ผลิตภัณฑ์หัตถกรรมทองเหลืองบ้านปะอาว”

จากกระบวนการผลิตที่เป็นเอกลักษณ์ประกอบกับการผลิตชิ้นงานด้วยมือในทุกขั้นตอน ผ่านวิธีการหล่อในแบบที่เรียกว่าขี้ผึ้งหาย รวมถึงการเตรียมดินโพนมาตำให้ละเอียดผสมกับมูลวัวและแกลบ คลุกเคล้าจนเข้าเป็นเนื้อเดียวกัน ผสมผสานเทคนิคการสุมเบ้าหรืออุ่นเบ้าโดยการวางเบ้าในเตาเผาเพื่อให้ขี้ผึ้งละลายออกเกิดเป็นโพรงว่างนำโลหะเหลวเข้าไปแทนที่ว่าง และเทหล่อในขณะที่เบ้ามีอุณหภูมิสูง ไม่เช่นนั้นจะทำให้โลหะไหลไม่เต็มแบบ เป็นกระบวนการหล่อโลหะที่มีมาแต่สมัยโบราณก่อให้เกิดเสน่ห์และความงามที่ไม่ซ้ำกันในชิ้นงานแต่ละชิ้น

“กระพรวนแบบเดียวกัน แต่เสียงที่ดังออกมาอาจต่างกัน หรือลายแบบนี้มีชิ้นเดียวในโลก” พ่อบุญมีเล่าให้ Hi Crafts ฟังด้วยน้ำเสียงอันภาคภูมิใจ และนี่คือเสน่ห์แห่งงานศิลปหัตถกรรมไทยที่ทำให้ศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพระหว่างประเทศ (องค์การมหาชน) เล็งเห็นถึงเอกลักษณ์และความทรงคุณค่าทางมรดกวัฒนธรรมของชนเผ่าลาวเวียงที่จะหายากขึ้นทุกวัน จึงเกิดเป็นโครงการพัฒนาผลิตภัณฑ์ศิลปหัตถกรรมร่วมสมัยจากวิถีชนเผ่า (Global Ethnics)ซึ่งมีจุดประสงค์ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์และจัดหาช่องทางการตลาดรวมทั้งพัฒนาทักษะฝีมือช่างและสร้างงานแก่กลุ่มชาติพันธุ์

การผสมผสานความชำนาญทางด้านงานหัตถกรรมที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นของชนเผ่าลาวเวียง มาประยุกต์ร่วมกับแนวความคิดของนักออกแบบที่มีประสบการณ์ในด้านการทำงานเครื่องประดับทองเหลืองกว่า 10 ปี อย่าง สิริการย์ จิรัฎฐ์ภาสกรกุล และ สุพจน์ สุวรรณสิงห์ แห่งแบรนด์สะพรั่ง (SAPRANG) ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้เข้ากับวิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบัน โดยยังคงใช้เทคนิคและวิธีการผลิตที่ทรงคุณค่าแบบดั้งเดิม เพื่อสร้างทั้งคุณค่าและมูลค่าให้กับผลิตภัณฑ์ทองเหลืองบ้านปะอาวในรูปแบบร่วมสมัย

นอกจากนี้ ยังมีการสื่อสารให้เห็นถึงขั้นตอนการผลิต ตั้งแต่กระบวนการหล่อทองเหลืองจนกระทั่งได้เป็นเครื่องประดับชิ้นสวยที่ไม่ว่าใครก็อยากได้ไว้ครอบครอง ทั้งหมดนี้ Hi Crafts เชื่อว่าเป็นอีกก้าวหนึ่งที่ท้าทาย เพราะนี่ถือเป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทางร่วมกันระหว่างชุมชนผู้ผลิตที่มีเทคนิคและการผลิตแบบดั้งเดิมอย่างบ้านปะอาว กับนักออกแบบงานร่วมสมัยแบรนด์สะพรั่ง

โครงการนี้น่าจะเป็นอีกเส้นทางหนึ่งที่สนับสนุนให้งานศิลปหัตถกรรมไทยเดินทางสู่เวทีตลาดโลกได้อย่างสง่างาม สะพรั่งบานที่ปะอาวจะสวยงามเพียงใด พบกันที่ศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพระหว่างประเทศ (องค์การมหาชน) พระนครศรีอยุธยา แล้วพบกันค่ะ