ผู้ช่วยประชาชน

ก่อนคนไทยจะเคลื่อนย้าย เดินทางไปมาประเทศเพื่อนบ้านถี่ๆ ตามกระแสประชาคมอาเซียน มีคนไทยบางคนที่เดินทางเข้าออกประเทศเหล่านี้มาแล้วเป็นว่าเล่น

เปรมฤดี ดาวเรือง ผู้อำนวยการร่วมโครงการฟื้นฟูนิเวศในภูมิภาคแม่น้ำโขง (เทอร์รา) เป็นคนหนึ่งที่เดินทางไปมาประเทศต่างๆ ในอาเซียน โดยเฉพาะในกลุ่มลุ่มแม่น้ำโขงมานานกว่า 20 ปี และถือเป็น “คนอาเซียน” ที่ทำงานเพื่อ “คนอาเซียน”

เธอเล่าว่า เธอเข้ามาทำงานกับเทอร์ราเมื่อราว 22 ปีที่แล้ว ซึ่งเป็นช่วงที่ประเทศต่างๆ ในแถบแม่น้ำโขงเปิดประเทศพอดี ประเทศสังคมนิยม เช่น ลาว กัมพูชา เปลี่ยนระบบเศรษฐกิจมาเป็นทุนนิยม ทำให้ค่อยๆ เกิดภาพความเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมในหลายประเทศจากการเข้ามาของกลุ่มทุนและโครงการขนาดใหญ่

“เมื่อ 20 กว่าปีก่อน คนอาเซียนยังไม่ค่อยสนใจประเด็นสิ่งแวดล้อมมากนัก ไม่ค่อยให้ความสำคัญ เพราะสมัยนั้นยังมีทรัพยากรธรรมชาติเหลือเฟือ กลุ่มทุนเข้ามาทำอะไรก็ไม่เห็นผลกระทบทันที เอ็นจีโออย่างเราเข้าไปพูดอะไรจึงไม่ค่อยมีความหวัง”

แตกต่างจากปัจจุบัน คนในอาเซียนเริ่มตระหนักถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมมากขึ้น เพราะทรัพยากรธรรมชาติลดลงไปมาก ในระดับนานาชาติยังมีการพูดถึงทั้งปัญหาสิ่งแวดล้อมทั่วไป ปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และเรื่องความเป็นธรรม

เธอย้ำว่า ปัญหาในปัจจุบันมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง บริษัทเอกชนกลายเป็นตัวละครหลักในการสร้างปัญหาให้แต่ละพื้นที่ของแต่ละประเทศ ความเป็นทุนนิยมแผ่ไปทั่วทั้งภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มอาเซียนเก่า 6 ประเทศ และอาเซียนใหม่ 4 ประเทศที่เธอทำงานตลอดมา

“เราพยายามเข้าไปดูเขื่อนใหญ่ๆ ในแถบแม่น้ำโขง แล้วเราก็เห็นภาพในอนาคตว่าอาจเกิดอะไรขึ้นกับเขาบ้าง เพราะเราเคยมีประสบการณ์ในไทยมาแล้ว”

ราว 5 ปีก่อน ช่วงที่มีการพูดถึงประชาคมอาเซียนกันมากขึ้น เธอมองว่า การเข้าไปดูพื้นที่ลุ่มน้ำโขงอย่างเดียวไม่เพียงพออีกต่อไป ต้องขยายประเด็นให้ครอบคลุมไปถึงระดับอาเซียน ให้ภาคประชาชน ภาคประชาสังคมระดับอาเซียน ทั้งไทย อินโดนีเซีย มาเลเซีย ซึ่งเคยมีประสบการณ์ได้รับผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมจากโครงการขนาดใหญ่ เข้ามาช่วยกันแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับกลุ่มพื้นที่ลุ่มน้ำโขง เพราะปัจจุบันมีการลงทุนที่มีผลกระทบข้ามพรมแดนเพิ่มมากขึ้นด้วย

อย่างไรก็ดี ตลอดกว่า 20 ปีที่ทำงานด้านสิ่งแวดล้อมมา เหตุการณ์ที่ทำให้เธอ “ช็อกที่สุด” คือการอุ้ม สมบัด สมพอน นักพัฒนาอาวุโสชาวลาว เจ้าของรางวัลแมกไซไซ หายตัวไปเมื่อปลายปี 2555 เหตุการณ์ดังกล่าวบั่นทอนความหวัง และทำให้เห็นว่ามีปัญหาบางอย่างในภูมิภาคอาเซียนที่ยากเกินกว่าจะแก้ไขได้

แต่เปรมฤดียืนยันว่า เธอยังต้องการทำงานในฐานะ “ผู้ช่วยในกระบวนการประชาชน” เข้าไปช่วยคนในแต่ละพื้นที่ให้ดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมของตัวเองเอาไว้ได้ และเธอยังมีกำลังใจดี เพราะเธอเชื่อมั่นในศักยภาพของประชาชน ศักยภาพของคนอาเซียนที่จะช่วยกันลุกขึ้นมาแก้ปัญหา สร้างความเปลี่ยนแปลงในสังคม

“อนาคต เราอยากเห็นอาเซียนที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลางจริงๆ ตามที่ภาครัฐกล่าว เราหวังว่า เราจะสามารถตั้งคำถามถึงความโปร่งใสในการลงทุนของบริษัทเอกชน การสนับสนุนของธนาคารพาณิชย์ได้ และให้สิ่งแวดล้อมเป็นประเด็นหลักอย่างหนึ่งของอาเซียน”