วรรณกรรมอุษาคเนย์กับสังคมร่วมสมัย

โดย...อัฏฐวรรณ ลวณางกูร

นอกจากวรรณกรรมจะเป็นกระจกสะท้อนความเป็นไปของยุคสมัย ตัวอักษรเหล่านี้ยังมีส่วนหลอมรวมสังคมอุษาคเนย์ที่เต็มไปด้วยความแตกต่างหลากหลาย

ขณะเดียวกัน โลกที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วก็กำลังท้าทายแวดวงวรรณกรรมทุกวันนี้ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง จัดวงเสวนาวิชาการนานาชาติ “วรรณกรรมอาเซียน : พัฒนาการ เอกลักษณ์ และบทบาทต่อสังคมร่วมสมัย” เพื่อฉายภาพในโลกน้ำหมึกบนเส้นทางสู่ประชาคมอาเซียน

สิม วันนา นายกสมาคมนักเขียนกัมพูชา มองว่า วรรณกรรมมีบทบาทต่อสังคมร่วมสมัยของกัมพูชา เช่นเดียวกับเพื่อนบ้านอาเซียนอื่นๆ แต่เทคโนโลยีและความทันสมัยกำลังส่งผลต่อแวดวงวรรณกรรม

เขาอธิบายว่า สื่อต่างๆ ในศตวรรษที่ 20 ทั้งหนังสือพิมพ์ นิตยสาร วิทยุ ทีวี ภาพยนตร์ ต่างก็พัฒนาขึ้นเรื่อยๆ ทำให้วรรณกรรมมีบทบาทและได้รับความนิยมลดลง เมื่อดูจากจำนวนผู้อ่านหนังสือประเภทที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเป็นความท้าทายของบรรดานักเขียน ยิ่งเมื่อเคลื่อนสู่ศตวรรษที่ 21เทคโนโลยีทำให้โลกเชื่อมโยงถึงกัน รวมถึงกระแสโลกาภิวัตน์ที่ทำให้เกิดการสื่อสารข้ามวัฒนธรรม ส่งผลให้เกิดสิ่งใหม่ๆ ขณะที่ของเก่าๆ บางอย่างก็เลือนหายไป

สิ่งที่เกิดขึ้นนี้ส่งผลต่อสังคมร่วมสมัยของกัมพูชา เห็นได้จากจำนวนนักเขียนที่มีไม่มากนัก ขณะที่วรรณกรรมก็ไม่ค่อยได้รับความนิยมในหมู่นักอ่านรุ่นใหม่ๆ ที่ชื่นชอบละครทีวี ภาพยนตร์ เพลง นอกจากนี้ สมาร์ทโฟนและเครือข่ายอินเทอร์เน็ตก็มีส่วนทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างมาก เพราะย่อโลกทั้งใบมาอยู่ในมือผู้ใช้ ทั้งเว็บไซต์ต่างๆ เครือข่ายสังคมออนไลน์อย่างเฟซบุ๊ก ทวิตเตอร์ และแอพพลิเคชันอย่างไลน์ ทำให้ชีวิตของผู้คนง่ายขึ้นมาก

ทว่าอีกด้านของเหรียญ นี่หมายความว่า ผู้คนที่เป็นเจ้าของเทคโนโลยีทันสมัยเหล่านี้อ่านหนังสือลดลง พื้นที่ของนักเขียนก็ลดลง ทั้งที่วรรณกรรมมีบทบาทอย่างมากต่อมุมมองและพัฒนาการของสังคม

ลิม สวี ติน นักเขียนซีไรต์จากมาเลเซีย เล่าถึงบทบาทของวรรณกรรมต่อสังคมมาเลเซียว่า วรรณกรรมยุคแรกๆ ของมาเลเซียใช้บทกวีบอกเล่าเรื่องราวชีวิต ความเป็นมนุษย์ แนวคิดทางศาสนา กระทั่งปี 2456 ก็พัฒนาขึ้น พูดถึงประเด็นที่หลากหลายมากขึ้น

พอหลังได้รับเอกราชในปี 2500 บทกวีมีบทบาทในการสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสังคมมาเลเซีย เพราะมาเลเซียเป็นประเทศที่มีหลากหลายเชื้อชาติ ศาสนา และวัฒนธรรม โดยหลังจากได้รับเอกราช สิ่งสำคัญที่สุดที่ต้องเร่งทำในเวลานั้น คือ สร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพื่อให้เกิดกระบวนการพัฒนาเศรษฐกิจ การศึกษา และสร้างความเชื่อมั่นให้กับประชาชนในการอยู่ร่วมกันอย่างปรองดองและสันติ ซึ่งจำเป็นต่อการสร้างประเทศ

การหลอมรวมสังคมให้เป็นปึกแผ่นยังสะท้อนผ่านหลายองค์ประกอบ ทั้งทางตรงและทางอ้อม อาทิ ประเพณีวัฒนธรรมที่สืบทอดมารุ่นสู่รุ่น ความเข้าใจถึงวิถีชีวิตของคนเชื้อชาติต่างๆ ซึ่งจะสร้างความเข้าใจร่วมกัน อีกทั้งช่วยแสวงหาจุดร่วมเพื่อสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน นอกจากนี้ ยังมีเนื้อหาเกี่ยวกับความรักชาติ และซึมซาบผ่านการศึกษาและภาษาเดียวกันที่เชื่อมร้อยผู้คน

ด้าน อุทิศ เหมะมูล นักเขียนรางวัลซีไรต์ ปี 2552 เห็นว่า วรรณกรรมมีผลสะท้อนกับสังคมที่อยู่นั้นๆ ซึ่งบางช่วงเวลาแวดวงวรรณกรรมไทยถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่า ไม่ชี้นำสังคม สนใจแต่เรื่องปัจเจกบุคคล ขณะที่วรรณกรรมสะท้อนสังคมในสมัยก่อนมักจะมีลักษณะเทศนาสั่งสอน ซึ่งไม่สอดคล้องกับทิศทางวรรณกรรมที่เปลี่ยนไปตามสังคมที่เปลี่ยนแปลง นักเขียนรุ่นใหม่ๆ ก็พยายามทำหน้าที่สะท้อนสังคมในแบบของตัวเอง