อากาศเปลี่ยนดันราคาอาหารพุ่ง

โดย...ผศ.ดร.จิรสรณ์ สันติสิริสมบูรณ์ ภาควิชาวิศวกรรมพลังงาน คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง

สภาพภูมิอากาศเป็นปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อผลผลิตการเกษตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเทศกำลังพัฒนา เช่น ประเทศไทย ที่การเกษตรพึ่งพาน้ำฝนและฤดูกาลตามธรรมชาติเป็นส่วนใหญ่ อุณหภูมิที่เพิ่มสูงขึ้น ความแปรปรวนของฤดูกาล ภัยแล้ง น้ำท่วม ที่คาดว่าจะเกิดบ่อยครั้งขึ้น เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศจะส่งผลกระทบต่อผลผลิตการเกษตรและการผลิตอาหารในพื้นที่ต่างๆแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงของการเปลี่ยนแปลง และปัจจัยพื้นฐานของการผลิต

ตัวอย่างที่เป็นไปได้ของผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศที่เกิดขึ้น เนื่องจากความรุนแรงของสภาพอากาศและเหตุการณ์ภูมิอากาศ จากการคาดการณ์ (Projection) ถึงกลาง และปลายศตวรรษที่ 21

การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ เป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นแล้วทั่วโลก อุณหภูมิมีผลกระทบต่อความสมบูรณ์ (Fertility) ของละอองเรณู (Pollen) หรือเกสรตัวผู้ของพืช เมื่อเกิดการผสมกับเกสรตัวเมียจะทำให้พืชติดผล โดยละอองเรณูของพืชชนิดต่างๆ หรือชนิดเดียวกันแต่ต่างสายพันธุ์มีความอ่อนไหวต่ออุณหภูมิต่างกัน ข้าวบางสายพันธุ์มีความอ่อนไหวต่ออุณหภูมิ เช่น ถ้าอุณหภูมิสูงเกินกว่า 36 องศาเซลเซียส จะทำให้ความสมบูรณ์ของละอองเรณูเหลือน้อยกว่าร้อยละ 10 เป็นต้น ในขณะที่ข้าวบางสายพันธุ์อาจมีละอองเรณูที่ทนต่ออุณหภูมิสูงได้ดีกว่า เช่น ที่อุณหภูมิสูงถึง 38 องศาเซลเซียส เรณูยังมีความสมบูรณ์เกินกว่าร้อยละ 80 เป็นต้น

ความเข้มข้นของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ก็มีผลต่อความสมบูรณ์ของละอองเรณู ความสมบูรณ์ของละอองเรณูจะลดลง เมื่อความเข้มข้นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในบรรยากาศเพิ่มขึ้นจาก 350 ส่วนในล้านส่วน เป็น 690 ส่วนในล้านส่วน ในปี 2554 (ค.ศ. 2011) ความเข้มข้นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในบรรยากาศซึ่งประมาณค่าโดย National Oceanic and Atmospheric Administration Earth System Research Laboratory มีค่าประมาณ 390.5 ส่วนในล้านส่วน เพิ่มขึ้นจากยุคก่อนการปฏิวัติอุตสาหกรรม หรือก่อนปี 2293 (ค.ศ. 1750) มีค่าประมาณ 280 ส่วนในล้านส่วน หรือมนุษย์ใช้เวลาประมาณ 250 ปี ดำเนินกิจกรรมต่างๆ ส่งผลให้ความเข้มข้นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์เพิ่มขึ้นประมาณ 100 ส่วนในล้านส่วน

พืชอื่นๆ เช่น ถั่วลิสง ความสมบูรณ์ของละอองเรณูลดลงอย่างมาก เมื่ออุณหภูมิสูงกว่า 32 องศาเซลเซียส และสูญสิ้นความสมบูรณ์ เมื่ออุณหภูมิสูงเกินกว่า 42 องศาเซลเซียส พืชตระกูลมะนาวมีละอองเรณูสมบูรณ์ในช่วงอุณหภูมิประมาณ 15-25 องศาเซลเซียสเท่านั้น อุณหภูมิที่สูงหรือต่ำกว่านี้ทำให้ความสมบูรณ์ของละอองเรณูลดลงมาก พืชเหล่านี้เมื่อได้รับอุณหภูมิสูงแม้เพียงระยะสั้น เช่น การเกิดคลื่นความร้อน จะทำให้ผลผลิตลดลง เช่น ทำให้ข้าวเมล็ดลีบ แม้ยังสามารถเติบโตได้ เป็นต้น

การที่พืชชนิดต่างๆ หรือชนิดเดียวกันมีความทนต่ออุณหภูมิสูงได้ต่างกัน ทำให้สามารถคัดเลือกสายพันธุ์และปรับปรุงพันธุ์ หรือชนิดของพืชให้เหมาะสมต่ออุณหภูมิที่จะเพิ่มขึ้นของพื้นที่เพาะปลูกต่างๆ ได้ ทั้งนี้จะต้องมีการรวบรวมสายพันธุ์และมีแหล่งเก็บรักษาสายพันธุ์พืชต่างๆ ไว้ให้มากที่สุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งสายพันธุ์ป่า ซึ่งมีพันธุกรรมที่มีความทนต่อสภาพแวดล้อมต่างๆ ได้ดี เนื่องจากปราศจากการดูแลและบำรุงโดยมนุษย์

การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศจะส่งผลต่อการเกษตรทั้งทางตรงและทางอ้อม เช่น ปริมาณผลผลิตต่อพื้นที่คุณภาพของผลผลิต การบำรุงรักษาพืช การป้องกันศัตรูพืช การปรับปรุงคุณภาพของดินที่ใช้เพาะปลูก ย่อมส่งผลต่อราคาของผลผลิตทางการเกษตรเป็นไปตามกลไกทางเศรษฐกิจ หรืออุปสงค์อุปทานในหลักการตลาดด้วย และไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในภาคพืชเกษตรเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงภาคปศุสัตว์ เนื่องจากอุตสาหกรรมการผลิตอาหารสัตว์ต้องใช้พืชเกษตรเป็นวัตถุดิบหลัก รวมถึงการล้มตายของปศุสัตว์จากภัยแล้งหรือน้ำท่วม จึงอาจกล่าวได้ว่าการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศเป็นปัจจัยหนึ่งที่ผลักดันราคาอาหารมนุษย์ให้สูงขึ้น

แนวทางในการปรับตัวของภาคการเกษตรต่อผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศมีหลายวิธีการ เช่น ปรับเปลี่ยนเวลาปลูก การปรับเปลี่ยนสายพันธุ์ (Crop Variety) การสลับพื้นที่เพาะปลูก การฟื้นฟูการจัดการที่ดิน การควบคุมการพังทลายและสูญเสียหน้าดิน การปกป้องดินโดยการปลูกพืชคลุมดิน หรือการพัฒนาพันธุ์สัตว์และการคิดค้นวัตกรรมโรงเรือนที่สามารถควบคุมสภาวะอากาศได้ เป็นต้น

วิธีปรับตัวดังกล่าวยังต้องศึกษาวิจัยเพื่อเตรียมรองรับปัญหาการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ ซึ่งประเทศไทยยังมีการศึกษาในลักษณะดังกล่าวไม่มากนัก การเตรียมการเพื่อรองรับปัญหาจึงมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่ง เพื่อให้ประเทศไทยมีความพร้อมรับมือภาวะดังกล่าว จะช่วยให้กระบวนการผลิตอาหารของไทยมีความมั่นคงยิ่งขึ้น ... (แม้จะไม่สามารถทัดทานแนวโน้มราคาอาหารของโลกที่มีทิศทางพุ่งสูงขึ้นได้ก็ตาม)