ปรับตัวรับความท้าทายอย่างไร เมื่อตลาดแรงงานไทยเข้าภาวะสูงวัย?

สังคมไทยกำลังก้าวเข้าสู่ยุคสังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว และแน่นอนว่าย่อมส่งผลกระทบต่อตลาดแรงงานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ซึ่งสถานการณ์นี้ได้สร้างความท้าทายให้กับทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคแรงงานเอง 

แค่ไหนถึงเรียกสูงวัย?

“ผู้สูงอายุ” ตามนิยามขององค์การสหประชาชาติ(United Nations) คือผู้ที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป ขณะที่ประเทศพัฒนาแล้วส่วนใหญ่ใช้อายุ 65 ปีขึ้นไปเป็นเกณฑ์ในการเรียกผู้สูงอายุ

สำหรับทางด้านประเทศไทยได้กำหนดนิยาม “ผู้สูงอายุ” ไว้ใน พ.ร.บ.ผู้สูงอายุ พ.ศ. 2546 มาตรา 3 หมายถึง บุคคลซึ่งมีอายุเกิน 60 ปีบริบูรณ์ขึ้นไปและมีสัญชาติไทย

ข้อมูลของกรมการปกครองคาดการณ์ไว้ว่า ในปี 2567 ประเทศไทยจะก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุระดับสุดยอด หรือ Super Aged Society อย่างเต็มรูปแบบ โดยจะมีประชากรผู้สูงอายุ หรือผู้มีอายุ 60 ปีขึ้นไป คิดเป็น 1 ใน 5 ของจำนวนประชากรทั้งประเทศ หรือประมาณ 13 ล้านคน คิดเป็น 20.17% ของประชากรรวม จากประชากรทั้งประเทศที่ 66,057,967 คน ขณะที่ตัวเลขล่าสุดในเดือนธันวาคม 2566 ประเทศไทยมีจำนวนผู้สูงอายุอยู่ระหว่าง 20.1-20.2%

ความรู้ด้านเทคโนโลยี Hard Skills ที่นายจ้างต้องการ

รายงานผลการวิเคราะห์ข้อมูลอุปสงค์และอุปทานแรงงาน กรุงเทพมหานคร 2566 โดยสำนักงานปลัดกระทรวงแรงงานเผยให้เห็นว่า ทักษะที่สถานประกอบการต้องการ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 หมวดใหญ่ คือ ทักษะที่ใช้ในการทำงาน (hard skills) และทักษะที่เป็นลักษณะเฉพาะหรือ คุณสมบัติเฉพาะของบุคคลในเรื่องความฉลาด ความสามารถทางอารมณ์หรือความมีคุณธรรม (soft skills)

โดยทักษะที่นายจ้างต้องการเป็นลำดับต้นๆ คือ

• ทักษะความสามารถเฉพาะวิชาชีพ
• ทักษะการสื่อสารและเจรจาต่อรอง
• ทักษะคอมพิวเตอร์/ดิจิทัล/โปรแกรม/ซอฟท์แวร์

ซึ่งแม้การนำเทคโนโลยีมาเป็นส่วนหนึ่งในกระบวนการผลิตจะส่งผลโดยตรงต่อการจ้างงาน และอาจมีผลต่อแรงงานบางกลุ่มที่ไม่สามารถทำงานร่วมกับเทคโนโลยีได้ ทำให้สถานประกอบการลดปริมาณการจ้างงานลง

แต่หากมองอีกมุมหนึ่ง เทคโนโลยีที่ดีขึ้นจะเพิ่มความต้องการแรงงานที่มีทักษะ ซึ่งรู้วิธีการใช้เทคโนโลยีเหล่านั้นเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงาน รวมถึงเทคโนโลยีบางประเภททำหน้าที่เป็นส่วนประกอบของแรงงาน ส่งผลให้การเข้ามาของเทคโนโลยีชนิดนั้น เพิ่มความต้องการการใช้แรงงานมากขึ้นเช่นกัน

การจ้างงานที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีของผู้สูงอายุนั้นย่อมแตกต่างจากคนรุ่นใหม่ โดยงานเทคโนโลยีที่จะจ้างผู้สูงอายุ มักจะเกี่ยวข้องกับการคอยดูแลระบบมากกว่า นอกจากนี้ เนื้องานลักษณะดังกล่าวยังสามารถจ้างผู้สูงอายุได้ในอัตราที่ถูกกว่าคนรุ่นใหม่อีกด้วย แต่ก็ถือว่าเป็นงานและเงินที่คุ้มค่าสำหรับผู้สูงอายุทีเดียว ซึ่งองค์กรต่างชาติบางแห่งเริ่มวางแผนในเรื่องนี้ไว้แล้ว

Soft Skills ทักษะสำคัญในโลกยุคดิจิทัล

ในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทสำคัญในทุกๆ ด้าน ทักษะทางเทคนิค (Hard Skills) เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอสำหรับการประสบความสำเร็จในโลกการทำงาน แต่ทักษะส่วนตัวที่เกี่ยวข้องกับการคิดวิเคราะห์ การสื่อสาร แก้ปัญหาเฉพาะหน้า การทำงานเป็นทีม การจัดการอารมณ์ หรือ Soft Skills ยังเป็นอีกทักษะหนึ่งที่นายจ้างต้องการ 

การพัฒนา Soft Skills สำหรับผู้สูงวัย อาจทำได้โดยการเข้าร่วมสังคม เครือข่าย หรือชมรมผู้สูงอายุต่างๆ ซึ่งในปัจจุบันนี้มีเครือข่าย ตลอดจนชมรมผู้สูงอายุต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย รวมไปถึงองค์การและมูลนิธิที่ทำงานในด้านนี้ 

การเข้าไปร่วมเครือข่ายอาจทำให้เราได้เรียนรู้และปรับทักษะด้านการสื่อสาร ได้รับโอกาสในการพัฒนาฝีมือและศักยภาพ ตลอดจนได้ทราบถึงแหล่งงานที่เหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุโดยเฉพาะ รวมถึงการจัดหางานให้ผู้สูงอายุ

แรงงานสูงวัย ต้องเพิ่มทักษะอย่างไร?

สำหรับคนรุ่นใหม่ ทักษะด้านดิจิทัล การเรียนรู้ตลอดชีวิต และความยืดหยุ่น ถือเป็นกุญแจสำคัญในโลกการทำงานยุคใหม่ ขณะที่ทางฝั่งผู้สูงวัย แม้จะเผชิญความท้าทายในเรื่องอายุ แต่ประสบการณ์ ความเชี่ยวชาญ และทักษะเฉพาะด้าน จะเป็นจุดแข็ง ที่ทำให้พวกเขามีโอกาสต่อไปในตลาดแรงงาน

ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านคุ้มครองแรงงาน กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน กระทรวงแรงงาน ระบุว่า ด้วยโครงสร้างประชากรที่เปลี่ยนไปจากเดิม กระทรวงแรงงานจึงมีนโยบายในการพัฒนาแรงงานผู้สูงอายุให้ก้าวทันโลกแห่งการทำงานที่เปลี่ยนแปลงไป โดยมุ่งเน้นการพัฒนาศักยภาพด้านเทคโนโลยี ให้แรงงานสูงอายุมีความรู้และคุ้นเคยกับเทคโนโลยี สามารถใช้เทคโนโลยีในการทำงาน และเรียนรู้จากเทคโนโลยีโดยไม่ได้มีข้อจำกัดในเรื่องอายุ

ขณะเดียวกัน ยังส่งเสริมให้องค์กรต่างๆ และนายจ้างมีการจ้างผู้สูงอายุให้เข้ามาทำงานมากขึ้น รวมถึงช่วย พัฒนาทักษะด้านอื่น ๆ ที่แรงงานผู้สูงอายุสนใจ หรือจำเป็นต้องมี เช่น ทักษะด้านดิจิทัล ซึ่งมีการอบรมคอร์สทั้งแบบออนไซต์ และผ่านระบบออนไลน์ 

สังคมสูงวัยเป็นประเด็นท้าทายต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศ การปูความพร้อมเพื่อรองรับการทำงานของประชากรผู้สูงอายุ จึงมีความจำเป็นเพื่อให้เศรษฐกิจยังสามารถขยายตัวได้  และช่วยให้แรงงานยังมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจ

โดย ผศ.ดร.ศุภชัย ศรีสุชาติ คณบดีคณะเศรษฐศาสตร์  มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ให้ความเห็นว่า กลกไกของตลาดแรงจะยังคงขึ้นอยู่กับความต้องการของนายจ้าง ว่าจะตัดสินใจจ้างงานผู้สูงอายุหรือไม่ ซึ่งเป็นความท้าทายของภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคครัวเรือน รวมถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ที่ต้องร่วมมีบทบาทพัฒนาทักษะให้แก่ผู้สูงอายุ เพื่อจูงใจให้เกิดการจ้างงานผู้สูงอายุอย่างเป็นระบบ สนับสนุนการจ้างงานผ่านรูปแบบต่าง ๆ เพราะไม่เพียงแค่ช่วยลดภาระพึ่งพิงสวัสดิการจากภาครัฐได้เท่านั้น แต่ยังช่วยสร้างคุณค่าให้แก่ผู้สูงอายุได้ไปพร้อมกัน