ไทยพบผู้ป่วย 'โรคหลอดเลือดสมอง' ใหม่ 1 รายใน 2 นาที! และนี่คือความรู้ที่ทุกคนควรมีติดตัว

ตั้งแต่ต้นปีถึงวันที่ 22 ตุลาคม 2569 ประเทศไทยพบผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองรายใหม่ 194,666 ราย หรือ คิดเป็นผู้ป่วยรายใหม่เฉลี่ย 1 รายในราว 2 นาที เมื่อคำนวณจากยอดที่รายงานตลอดช่วงเวลาดังกล่าว

 

อีกตัวเลขหนึ่งที่บอกขนาดของปัญหาของ 'โรคหลอดเลือดสมอง' คือ 38,698 คน ซึ่งเป็นจำนวนผู้เสียชีวิตจากโรคหลอดเลือดสมองในประเทศไทยในปี 2567

 

ส่วนในระดับโลก องค์การโรคหลอดเลือดสมองโลกประเมินว่า ผู้ใหญ่อายุ 25 ปีขึ้นไปราว 1 ใน 4 จะเป็นโรคนี้ในช่วงชีวิต 

 

โพสต์ทูเดย์ พาเรียนรู้เกี่ยวกับ โรคหลอดเลือดสมอง จนกระทั่งการช่วยชีวิตขั้นพื้นฐานที่สำคัญหากเกิดอาการ

 

โรคหลอดเลือดสมองคืออะไร และมีกี่ประเภท

แพทย์หญิงทัศนีย์ ตันติฤทธิศักดิ์ ประธานศูนย์ความเป็นเลิศโรคหลอดเลือดสมอง สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์  อธิบายว่า โรคหลอดเลือดสมอง หรือ สโตรก (Stroke) เกิดเมื่อหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงสมองผิดปกติ สมองส่วนที่ได้รับผลกระทบจึงทำงานผิดปกติอย่างฉับพลัน ผู้ป่วยอาจเสียการทรงตัว แขนขาอ่อนแรง หรือพูดลำบาก ขึ้นอยู่กับสมองส่วนที่ได้รับความเสียหาย

 

 

 

โรคนี้แบ่งเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่

1. หลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน เกิดเมื่อเลือดไหลผ่านหลอดเลือดไปเลี้ยงสมองได้ไม่เพียงพอ เช่น มีลิ่มเลือดอุดตัน เซลล์สมองบริเวณนั้นจึงขาดออกซิเจนและเริ่มเสียหาย

 

"หลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตันจะทำให้เซลล์สมองขาดเลือด เมื่อเซลล์สมองขาดเลือด1 นาที จะมีเซลล์สมองตายประมาณ 1.9 ล้านเซลล์ เพราะฉะนั้นถ้าเรารักษาช้า ก็จะมีเซลล์สมองตายมากขึ้น ก็จะทำให้เกิดความพิการหรือว่าเกิดเรื่องของการเสียชีวิตมากขึ้น"

 

ทั้งนี้ บริเวณที่ขาดเลือดมีเนื้อสมองส่วนที่เสียหายจนกู้คืนไม่ได้ เรียกว่า Ischemic core และเนื้อสมองรอบๆ ที่ขาดเลือดแต่ยังมีโอกาสฟื้น เรียกว่า Penumbra หากแพทย์เปิดหลอดเลือดได้เร็วพอ ก็อาจรักษาเนื้อสมองส่วนนี้ไว้และลดความพิการได้ 

 

สำหรับผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์ แพทย์อาจให้ ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำภายใน 4 ชั่วโมงครึ่ง นับจากเริ่มมีอาการ ส่วนผู้ป่วยที่มีหลอดเลือดสมองขนาดใหญ่อุดตันบางรายอาจได้รับ การนำลิ่มเลือดออกผ่านสายสวนภายใน 24 ชั่วโมง ขึ้นอยู่กับผลตรวจภาพสมองและการประเมินของแพทย์

 

2. หลอดเลือดสมองแตก เกิดเมื่อหลอดเลือดแตกและมีเลือดออกในเนื้อสมองหรือบริเวณรอบสมอง เลือดที่ออกอาจกดเบียดและทำลายเนื้อสมองได้ 

 

"เส้นเลือดสมองเนี่ยเกิดการเปราะบางแล้วก็เกิดการแตกขึ้น ซึ่งส่วนใหญ่มักจะเกิดจากปัจจัยเสี่ยง คือ เรื่องของความดันโลหิตสูง คนที่เป็นความดันโลหิตสูงมักจะไม่มีอาการ

เราเคยไปวัดความดันพบความดันสูง คำว่าความดันสูงก็คือว่าเกิน 140/90 นะคะ  ถ้าเราไม่ได้ไปวัด เราก็ไม่รู้ว่าความดันเราสูงหรือไม่ เพราะบางทีมันไม่เกิดอาการ

แต่คนที่มีความดันโลหิตสูงแล้วจะมีการเปลี่ยนแปลงที่หลอดเลือด ให้เราคิดถึงสายยางที่เราใช้ฉีดน้ำล้างรถ ถ้าเราไปเจอแรงดันน้ำสูงๆ เรื่อยๆ  ผนังตรงนั้นก็จะเกิดการฉีกขาดได้ง่าย หรือว่าเวลาที่อายุมากขึ้นตัวผนังหลอดเลือดจะมีการเปลี่ยนแปลง คอลลาเจนต่างๆ ก็จะลดลง ผนังหลอดเลือดก็เกิดการแข็งแล้วก็ ตีบ แตกได้ง่าย"

 

ส่วนเมื่อเกิดเลือดออกแล้วแพทย์จะเลือกวิธีรักษาตามตำแหน่ง ปริมาณเลือด และความรุนแรงของอาการ 

 

 

 

BEFAST จำห้าสัญญาณเตือนและหนึ่งสิ่งที่ต้องทำ

นายแพทย์ปัณณ์ณธีร์ ลิ้มพานิชกุล ผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ ยกตัวอย่างการสังเกตอาหารของผู้ป่วยที่มีภาวะเหล่านี้ เพื่อที่จะได้รู้ตัวเร็ว

 

โดยเรียกว่า BEFAST ได้แก่

 

B - Balance เสียการทรงตัวหรือเดินเซกะทันหัน

" จะมีอาการตั้งแต่เวียนหัวมาก เวียนจนต้องนอนลุกไม่ได้เลย ต่อมาคืออาจจะแค่อ่อนแรง หรือให้ดูเวลานั่งหลังตรงก็ยังนั่งไม่ได้  หรือเดินคล้ายๆ คนเมาก็ให้สงสัยว่าเป็นสโตรก"

 

E - Eyes  ตามัว มองไม่เห็นข้างหนึ่ง หรือเห็นภาพซ้อนกะทันหัน

"เรื่องของดวงตา อยู่ดีๆ ตามัว ตาดับข้างหนึ่ง หรือจู่ๆ มีอาการภาพซ้อน บางคนไปหาหมอตา อันนี้จะถือว่าเสียโอกาสในการรักษา ซึ่งมันก็เป็นไปได้ที่จะเป็นต้อกระจก แต่ถ้าเป็นโรคหลอดเลือดสมองก็จะเสียโอกาสในการรักษาทันที"

 

F - Face  หน้าเบี้ยว มุมปากตก หรือยิ้มแล้วมุมปากสองข้างไม่เท่ากัน

"อาการจะปากเบี้ยว มีมุมปากตกเวลากินน้ำ แล้วก็น้ำร่วงมุมปาก 1 ข้าง สังเกตง่ายๆ ให้เขายิ้ม เวลายิ้มจะเห็นเลยว่ามุมปากมันจะตก"

 

A - Arms  แขนหรือขาข้างหนึ่งอ่อนแรงหรือชา ลองให้ยกแขนสองข้างแล้วสังเกตว่าข้างหนึ่งตกหรือยกไม่ขึ้น

"คนที่อยู่ดีๆ มีการอ่อนแรงแขนขา ส่วนใหญ่จะเป็นครึ่งซีก อาจจะแขนมากกว่าขา หรือขามากกว่าแขนก็ได้ ตอนที่มีอาการจะรู้สึกว่าแขนหนัก ยกไม่ขึ้น ซึ่งเราต้องยกกับอาการของพวกกล้ามเนื้อ เพราะกล้ามเนื้อจะมีอาการปวดร่วม"

 

S - Speech พูดไม่ชัด พูดไม่ได้ พูดผิดคำ หรือเข้าใจคำพูดลำบากกะทันหัน

"พูดไม่ชัด ลิ้นแข็ง แล้วก็บางทีพูดภาษาไทยอยู่ดีๆ พูดสลับประธาน กริยา กรรม หรือว่าตอบไม่ตรงคำถาม มันจะมีอาการเฉียบพลัน อันนี้ให้รีบไปโรงพยาบาลครับ"

 

T - Time  หากพบอาการกะทันหันแม้เพียงข้อเดียว โทร 1669 ทันที แจ้งสถานที่ อาการ และเวลาที่เริ่มเป็น หรือเวลาล่าสุดที่เห็นผู้ป่วยยังปกติ แม้อาการจะหายไปเองก็ยังต้องได้รับการประเมินโดยเร็ว 

แพทย์หญิงทัศนีย์ กล่าวเสริมว่า "ถ้าเจออาการเหล่านี้ กฎสำคัญคือ T คือ เวลาที่จะเรียก 1669 ให้ไปโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เรามีประสานกับทาง สพฉ. เรื่องระบบ EMS ถ้ามีอาการ BEFAST ไว้แล้วซึ่งจะทำให้รถฉุกเฉินจะรีบประสานงานส่งต่อไปยังโรงพยาบาลที่มีความพร้อมในการดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง"

 

นอกจากนี้ แพทย์หญิงทัศนีย์ ยังย้ำถึงเหตุผลที่จะต้องโทรหา 1669 ไม่ควรขับรถไปโรงพยาบาลเองด้วยว่า

"การที่ขับรถมาเอง 1. การจราจรติดขัด 2.โรงพยาบาลไม่รู้ล่วงหน้า ไม่มีการเตรียมรับสถานการณ์ Stroke Alert 3.คนไข้จะเสียเวลาอยู่ตรงจุดคัดกรอง ซึ่งบางทีคนไข้ที่มาเสียเวลาจวนเจียนอีกครึ่งชั่วโมงต้องได้รับงานละลายลิ่มเลือด ก็กลายเป็นว่าเกิน 4 ชั่วโมงครึ่ง อันนี้คือ 'คนไข้เสียโอกาส'

ถ้าหากโทร 1669 จะเข้าสู่ระบบ Stroke Alert ทันที รพ.ปลายทางจะเตรียมการรับตัว ผู้ป่วยก็จะได้รับการดูแลที่ดีขึ้นค่ะ"

 

 

 

 

 

การช่วยชีวิตขั้นพื้นฐาน เมื่อผู้ใหญ่ไม่ตอบสนองและไม่หายใจตามปกติ

กรณีที่ผู้ป่วยสงสัยสโตรกเกิดภาวะหัวใจหยุดเต้นร่วมด้วย ในสถานการณ์นี้ การเริ่มกดหน้าอกช่วยให้เลือดยังไหลเวียนไปเลี้ยงสมองระหว่างรอทีมฉุกเฉิน  ดังนี้

 

1.  ตรวจว่าบริเวณนั้นปลอดภัย แล้วเรียกและแตะไหล่ผู้ป่วย หากเป็นผู้ใหญ่ที่ไม่ตอบสนองและไม่หายใจ หรือหายใจเพียงเฮือก ให้สงสัยภาวะหัวใจหยุดเต้น ประชาชนทั่วไปเริ่มช่วยได้โดยไม่ต้องคลำชีพจร

2.  โทร 1669 และขอเครื่อง AED เปิดลำโพงโทรศัพท์เพื่อรับคำแนะนำระหว่างช่วย หากมีคนอื่นอยู่ด้วย ให้คนหนึ่งโทรและอีกคนไปนำเครื่อง AED มา

3. เริ่มกดตรงกลางหน้าอก ให้ผู้ป่วยนอนหงายบนพื้นแข็ง กดลึกประมาณ 5–6 เซนติเมตร ด้วยความเร็ว 100–120 ครั้งต่อนาที ปล่อยให้หน้าอกคืนตัวเต็มที่ทุกครั้ง

4. ใช้ AED ทันทีที่เครื่องมาถึง เปิดเครื่อง ติดแผ่นตามภาพ และทำตามเสียงสั่ง จากนั้นกดหน้าอกต่อเมื่อเครื่องสั่ง จนทีมฉุกเฉินรับช่วงต่อ 

 

ทั้งนี้ เมื่อผู้ป่วยพูดไม่ได้หรือขยับตัวลำบาก คนที่เห็นอาการอาจต้องโทรขอความช่วยเหลือแทน ความรู้ที่คนทุกวัยใช้ได้จึงเริ่มจากการจำ BE FAST โทร 1669 ทันทีเมื่อสงสัยสโตรก และบอกเจ้าหน้าที่ด้วยหากผู้ป่วยไม่ตอบสนองหรือหายใจผิดปกติ