จบยุคกินเค็ม? เปิดฉาก "มาตรฐานคุมโซเดียม" มาตรการบังคับที่ไทยไม่เคยทำสำเร็จ

ประเด็น “การบริโภคโซเดียม” เกินมาตรฐานของไทยไม่ใช่เรื่องเล่นๆ เนื่องจากเกิด “วิกฤตสุขภาพ” และ “วิกฤตงบประมาณ” จากเพียงแค่การ “กินเค็ม” ของคนไทย

 

อย่างไร?

 

วิกฤตสุขภาพ เกิดจาก คนไทยบริโภคโซเดียมเฉลี่ยสูงถึง 3,650 มิลลิกรัมต่อวัน ซึ่งเกือบเป็น 2 เท่าของปริมาณที่องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำ (ไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัม หรือเกลือประมาณ 1 ช้อนชา)  ซึ่งการบริโภคโซเดียมจำนวนมากเป็นหนึ่งในสาเหตุหลักที่นำไปสู่การเกิดโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ทั้ง โรคหัวใจ หลอดเลือดสมอง ความดันโลหิตสูง และโดยเฉพาะโรคไตวายเรื้อรัง รายงานของ The United States Renal Data System ระบุว่า

 

ไทยคือ 1 ใน 5 ประเทศที่มีอัตราการเกิดโรคไตสูงสุด

 

ผลที่ตามมาคือ วิกฤตงบประมาณ เมื่อหันไปดูตัวเลขของ สปสช. ที่ต้องจ่ายค่าดูแลผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ต้องล้างไต/ฟอกไต พุ่งสูงถึงราว 1.7 หมื่นล้านบาท และหากไม่มีการควบคุม คาดว่าจำนวนผู้ป่วยฟอกไตจะเพิ่มขึ้นอีก 4 –5 เท่าภายใน 10 ปีข้างหน้า ซึ่งรัฐจะแบกรับค่าใช้จ่ายไม่ไหวแน่นอน!

 

รัฐจึงจ่อที่จะออกมาตรการปรับลดโซเดียมในอาหารลงในอีกไม่นานนี้

 

แต่! ปัญหาที่มีคือ “ไทยยังไม่เคยมีมาตรฐานหรือ ค่ากลางของโซเดียมในอาหารแต่ละชนิดอย่างละเอียดมาก่อน” และการปรับพฤติกรรมการกินของคนไทย ที่ชอบอาหารรสจัด แซ่บ นัว นั่นก็ทำให้ปัญหานี้ยากสองเท่า

 

 

ครั้งแรก เกณฑ์มาตรฐานปริมาณโซเดียมของไทย

 

ล่าสุด สวรส. ได้ขยับก้าวแรก ด้วยการจัดทำ  “เกณฑ์มาตรฐานปริมาณโซเดียมในอาหาร” (Sodium Benchmark) เพื่อใช้เป็นเกณฑ์ให้เกิดการปรับลดปริมาณโซเดียม โดย รศ.ดร.นัฐพล ตั้งสุภูมิ  และคณะนักวิจัยจากสถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล

 

ทั้งนี้ งานวิจัยดังกล่าวได้ทำการศึกษาในอาหาร 8 กลุ่ม รวมกว่า 40 ประเภทอาหาร ซึ่งเป็นแหล่งโซเดียมหลักของคนไทย ได้แก่

 

1. เนื้อสัตว์แปรรูป
2. สัตว์น้ำแปรรูป
3. เครื่องปรุงรส
4. ขนมขบเคี้ยวรสเค็ม
5. ผลิตภัณฑ์เบเกอรี่
6. ขนมปัง
7. อาหารพร้อมรับประทาน
8. อาหารกึ่งสำเร็จรูป

 

โดยใช้ข้อมูลปริมาณโซเดียมของผลิตภัณฑ์อาหารที่มีการจำหน่ายในท้องตลาดมาเปรียบเทียบกับเกณฑ์ปริมาณโซเดียมของอาหารแต่ละประเภทที่ทางองค์การอนามัยโลกประจำภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (WHO SEARO) จัดทำไว้ รวมถึงข้อมูลปริมาณอาหารแต่ละชนิดที่คนไทยบริโภค เพื่อคำนวณปริมาณโซเดียมที่คนไทยได้รับจากการกินอาหารแต่ละประเภท (Sodium Exposure) รวมถึงจัดลำดับประเภทอาหารที่ควรต้องดำเนินการปรับลดโซเดียมก่อนและหลัง

 

งานวิจัยกำหนดให้ถ้ามี Sodium Exposure มากกว่า 600 มิลลิกรัมต่อคนต่อวัน ในกรณีอาหารพร้อมรับประทานและอาหารกึ่งสำเร็จรูป หรือ 200 มิลลิกรัมต่อคนต่อวัน ในกรณีอาหารประเภทอื่นๆ รวมถึงผ่านเกณฑ์ของ WHO SEARO น้อยกว่า 1 ใน 3 ของผลิตภัณฑ์ในท้องตลาด ควรจะเป็นกลุ่มแรกๆ ที่ต้องดำเนินการ

 

รศ.ดร.นัฐพล บอกว่า จากการศึกษามีการลำดับประเภทอาหารที่ควรต้องปรับลดก่อนหลังตามลำดับ ดังนี้

 

1. ผลิตภัณฑ์เนื้อสัตว์ทั้งชิ้นหรือตัดแต่งแปรรูปโดยไม่ใช้ความร้อน เช่น ทำแห้ง หมักเกลือ ทำเค็ม
2. ผลิตภัณฑ์ปลาและอาหารทะเลแปรรูป เช่น บดขึ้นรูป หมักซอส ชุบเกล็ดขนมปัง อาหารทะเลเลียนแบบหรืออาหารทะเลเทียม
3. ซุปก้อนและซุปเข้มข้น 
4. เครื่องจิ้มและซอสสำหรับจิ้ม 
5. เครื่องปรุง เช่น ซอสมะเขือเทศ ซอสบาร์บีคิว ซอสสเต็ก
6. ซอสสไตล์เอเชียอื่นๆ เช่น ซอสเทริยากิ ซอสหอยนางรม ซอสสุกี้ ซอสผัดไทย ซอสเย็นตาโฟ น้ำยำ/น้ำส้มตำปรุงสำเร็จ ซอสผัดเอนกประสงค์
7. อาหารพร้อมรับประทานที่แช่เย็นและแช่เยือกแข็ง
8. บะหมี่ ข้าว และโจ๊กกึ่งสำเร็จรูป

 

ส่วนปริมาณโซเดียมของอาหารแต่ละประเภทที่จะใช้เป็นเกณฑ์มาตรฐานให้มีการปรับลดนั้น ได้มีการนำข้อมูลต่างๆ มาประมวลและทำเป็นแนวทางการพิจารณา จากนั้นจึงเชิญผู้ทรงคุณวุฒิ หน่วยงานภาครัฐ สมาคมวิชาชีพ และตัวแทนจากสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (ส.อ.ท.) ซึ่งได้ผลสรุปคือ

 

การดำเนินการให้ใช้แนวทางเพดานปริมาณโซเดียม นั่นคือ ผลิตภัณฑ์อาหารในท้องตลาดไม่ควรมีปริมาณโซเดียมเกินเพดานที่กำหนด โดยจะใช้ค่าปริมาณโซเดียมที่เปอร์เซ็นไทล์ที่ 70 ของผลิตภัณฑ์ในท้องตลาดเป็นเพดานโซเดียมสูงสุด

 

 

 

เปิดประชาพิจารณ์ เอกชนขานรับแต่มองว่าควรให้เวลา 5 ปี และเป็นภาคสมัครใจ

 

เมื่อได้ตัวเลขค่าปริมาณโซเดียม และแนวทางในการดำเนินการลดปริมาณโซเดียม รศ.ดร.นัฐพล บอกว่า ทีมวิจัยได้จัดเวทีประชาพิจารณ์ โดยให้ภาคเอกชน ภาครัฐ สมาคมผู้ประกอบการต่างๆ ผู้ทรงคุณวุฒิจากฝ่ายวิชาการ มาร่วมแสดงความคิดเห็น เพื่อให้แนวทางที่เกิดขึ้นนำไปสู่การใช้ได้จริง ซึ่งทุกฝ่ายมีความเห็นร่วมกันให้ใช้แนวทางและตัวเลขปริมาณดังกล่าว

 

โดยมีแนวทางเพิ่มเติมสำหรับกรณีเฉพาะคือ หากค่าปริมาณโซเดียมตามเกณฑ์ที่จะกำหนดต่ำกว่าค่าของ WHO SEARO ให้ประยุกต์ใช้ค่าของ WHO SEARO และค่าปริมาณโซเดียมที่เปอร์เซ็นไทล์ที่ 70 ของผลิตภัณฑ์กลุ่มอาหารกึ่งสำเร็จรูปให้พิจารณาจากปริมาณโซเดียมของผลิตภัณฑ์เฉพาะที่ผลิตในประเทศไทย

 

ขณะที่ระยะเวลาในการดำเนินการ ทางภาคเอกชนมองว่าจะใช้เวลา 5 ปีในการปรับลดให้ผลิตภัณฑ์ที่มีปริมาณโซเดียมสูงสุดไม่เกินค่าที่กำหนด ซึ่งมีความสมเหตุสมผล

 

โดย รศ.ดร.นัฐพล อธิบายว่า ถ้านำผลิตภัณฑ์ในตลาดมากางข้อมูลดู จะมีตั้งแต่ผลิตภัณฑ์ที่ต้องลดปริมาณโซเดียม 10% และมากสุดไม่เกิน 20% สมมติว่าเดิมผลิตภัณฑ์มีโซเดียมอยู่ที่ 200 มิลลิกรัม ถ้าลดลง 20% โซเดียมก็จะเหลือ 160 มิลลิกรัม ทว่าตามหลักแล้วไม่สามารถปรับลดรวดเดียว เนื่องจากรสชาติจะเปลี่ยนแปลงจากเดิมจนเห็นได้ชัด จึงต้องค่อยๆ ทำ เพื่อให้ผู้บริโภคค่อยๆ คุ้นชินกับรสชาติ ไม่เช่นนั้นจะกระทบต่อการยอมรับของผู้บริโภค และยอดขายของผู้ประกอบการ

 

“ระยะ 5 ปีจึงไม่สั้นเกินไปที่จะทำให้ผู้บริโภครับรู้ถึงความเปลี่ยนแปลงจนส่งผลต่อยอดขายของผู้ประกอบการ อีกทั้งระยะเวลานี้ยังช่วยปรับพฤติกรรมผู้บริโภคไปในตัวด้วย เนื่องจากการเปิดเวทีรับฟังความเห็นของทุกฝ่าย เห็นตรงกันว่า ให้ใช้เป็นภาคสมัครใจ ไม่ใช่การบังคับ” รศ.ดร.นัฐพล ขยายความเสริม

 

แต่เมื่อเป็นภาคสมัครใจ ทาง ส.อ.ท. จำเป็นต้องรับเป็นเจ้าภาพในการนำผู้ประกอบการทั่วประเทศ ทั้งรายใหญ่ไปจนถึงรายย่อย มาร่วมกันทำในลักษณะเป็นกิจการค้าร่วม  หรือจัดทำเป็นเครือข่ายความร่วมมือในการดำเนินการ ซึ่งในต่างประเทศที่ประสบความสำเร็จในการลดปริมาณโซเดียมในอาหารก็ดำเนินการในลักษณะนี้

 

“ที่ผ่านมาผู้ประกอบการบางรายมีการปรับลดโซเดียมในผลิตภัณฑ์แล้ว แต่เพราะรายอื่นๆ โดยเฉพาะรายใหญ่ที่มีส่วนแบ่งตลาดสูง ยังไม่ได้ปรับ จึงกังวลว่าจะทำให้รสชาติเกิดความแตกต่างจากความคุ้นชินของคนทั่วไป จึงนำเทคโนโลยีสารทดแทนเกลือและสารเสริมรสมาใช้ เพื่อให้ยังได้รสชาติใกล้เคียงเดิม ซึ่งทำให้ต้นทุนเพิ่มสูงขึ้น เนื่องจากต้องนำเข้าสารเหล่านั้นจากต่างประเทศ” นักวิชาการจากสถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าว

 

 

 

ข้อเสนอถึงรัฐ-เอกชน เพื่อคุมโซเดียม - ลดภาษีสำหรับผู้ประกอบการที่ทำได้

 

นอกจากข้อเสนอข้างต้นแล้ว งานวิจัยยังมีข้อเสนอแนะเชิงนโยบายถึงหน่วยงานที่ควรต้องมาร่วมดำเนินการ ได้แก่

 

1. สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม ควรพิจารณาปรับแก้ไขข้อกำหนดและมาตรฐานที่เกี่ยวข้องกับปริมาณเกลือขั้นต่ำในผลิตภัณฑ์บางประเภทให้สอดคล้องกับ Sodium Benchmark ที่กำหนด
2. อย. ควรพิจารณาให้เนื้อสัตว์แปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ที่ต้องแสดงข้อมูลโภชนาการแบบจีดีเอ เนื่องจากเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีปริมาณโซเดียมที่คนได้รับในปริมาณมาก แต่มีข้อมูลปริมาณโซเดียมไม่เพียงพอที่จะเป็นตัวแทนที่ครอบคลุมสำหรับการกำหนด Sodium Benchmark
3. สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ควรดำเนินการร่วมกับคณะกรรมการอาหารแห่งชาติ เพื่อสร้างความตระหนักและให้ความรู้แก่ผู้บริโภค เกี่ยวกับการลดปริมาณการบริโภคโซเดียม เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการบริโภคอาหารรสเค็ม ควบคู่กับการลดปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์อาหาร
4. กรมอนามัย ควรดำเนินการร่วมกับหน่วยงาน สมาคมและเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง เช่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) สมาคมโรงแรมไทย สมาคมร้านอาหาร ฯลฯ เพื่อลดปริมาณโซเดียมในอาหารที่รับประทานนอกบ้าน เช่น ร้านอาหาร ภัตตาคาร ควบคู่กับการลดปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์อาหาร
5. คณะกรรมการนโยบายการลดบริโภคเกลือและโซเดียม เพื่อลดโรค NCDs ระดับชาติ ควรมอบหมายให้ อย. ดำเนินการร่วมกับสถาบันการศึกษา/หน่วยงานวิจัย เพื่อตรวจติดตามปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์อาหาร ตามระยะเวลาที่สอดคล้องกับการดำเนินงาน เพื่อใช้เป็นข้อมูลสำหรับการประเมินผลสำเร็จของการดำเนินงานและการพิจารณากำหนด Sodium Benchmark ในระยะต่อไป
6. กรมศุลกากร กรมสรรพากร และกรมสรรพสามิต ควรพิจารณามาตรการลดหย่อน หรือสิทธิประโยชน์ทางภาษี เพื่อเป็นการสนับสนุนและสร้างแรงจูงใจ แก่ผู้ประกอบการผลิตอาหารที่ดำเนินการลดปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์
7. สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม (สกสว.) ควรส่งเสริมและสนับสนุนทุนวิจัยเทคโนโลยีและนวัตกรรมในเรื่องการลดปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์อาหารที่เหมาะสมสำหรับผลิตภัณฑ์อาหารของประเทศไทย
8. สถาบันการศึกษา/หน่วยงานวิจัยและพัฒนาของกระทรวงต่างๆ เช่น กรมปศุสัตว์ กรมประมง สถาบันอาหาร กรมส่งเสริมอุตสาหกรรม ฯลฯ ควรดำเนินการและสนับสนุนการวิจัย และถ่ายทอดเทคโนโลยีที่เหมาะสมในการลดปริมาณโซเดียมในผลิตภัณฑ์อาหารแก่ผู้ประกอบการ โดยเฉพาะวิสาหกิจขนาดกลาง และขนาดย่อม ตลอจนวิสาหกิจรายย่อย

 

ท้ายสุดนี้ รศ.ดร.นัฐพล บอกว่า ฝั่งประชาชนต้องเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมด้วย โดยอาจใช้หลักการเดียวกับการนับแคลอรี่หรือโปรตีนต่อวัน โดยเพิ่มการนับปริมาณโซเดียมต่อวันไปด้วย อาจเป็นเรื่องยาก แต่ถ้าทำได้ ท้ายที่สุดประชาชนจะตระหนักไปเองในการเลือกอาหารรับประทาน