โลกหนีฟอสซิล แต่ใครจ่าย? เปิด 3 ปมใหญ่ COP31 ที่ประเทศเปราะบางรอคำตอบ
COP31 ตุรกีเปิดเวทีเจรจาโลกร้อน จับตา 3 ปมใหญ่ เลิกฟอสซิลอย่างไรให้เป็นธรรม เงินกองทุน Loss and Damage จะถึงมือประเทศเปราะบางแค่ไหน และใครต้องแบกต้นทุนพลังงานสะอาด
KEY
POINTS
- การเร่งเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิล ซึ่งยังขาดแผนปฏิบัติการที่ชัดเจนและเผชิญความเห็นต่างระหว่างประเทศผู้ผลิตพลังงานและประเทศที่ต้องการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
- ประเด็นความเป็นธรรมด้านสภาพภูมิอากาศ ว่าใครจะจ่ายต้นทุนและจัดหาเงินทุนเข้ากองทุนความสูญเสียและความเสียหาย (Loss and Damage) เพื่อชดเชยให้ประเทศเปราะบางที่ได้รับผลกระทบจากภัยพิบัติ
- ต้นทุนทางสังคมและเศรษฐกิจของการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด ซึ่งต้องสร้างหลักประกันว่าภาระจะไม่ตกอยู่กับแรงงานในอุตสาหกรรมเดิมและชุมชนที่ได้รับผลกระทบ (Just Transition)
จับตา 3 โจทย์ใหญ่ เลิกฟอสซิลอย่างไรให้เป็นธรรม ใครจ่ายต้นทุน และประเทศเปราะบางจะได้รับเงินชดเชยแค่ไหน
การประชุมรัฐภาคีกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ครั้งที่ 31 หรือ COP31 เปิดฉากขึ้นระหว่างวันที่ 9-20 พฤศจิกายน 2569 ณ เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี โดยมีผู้แทนจากกว่า 190 ประเทศเข้าร่วม เพื่อหารือทิศทางการแก้ไขวิกฤตสภาพภูมิอากาศโลก
ท่ามกลางความท้าทายทั้งการลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล การจัดหาเงินทุนเพื่อรับมือภัยพิบัติ และการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดที่ต้องไม่ทิ้งภาระไว้กับแรงงานและชุมชนที่ได้รับผลกระทบ
การประชุมปีนี้มีรูปแบบการทำงานที่น่าสนใจ โดยตุรกีเป็นเจ้าภาพจัดการประชุม ขณะที่ออสเตรเลียรับหน้าที่ประธานกระบวนการเจรจาอย่างเป็นทางการ ตามข้อตกลงแบ่งบทบาทระหว่างสองประเทศ
ส่วนตุรกีดูแลวาระการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศที่เป็นความร่วมมือโดยสมัครใจ เช่น การลดขยะ การพัฒนาเศรษฐกิจหมุนเวียน การลดการปล่อยก๊าซมีเทน ความมั่นคงทางอาหาร และการผลักดันระบบเศรษฐกิจไฟฟ้า
1. เลิกฟอสซิลให้เร็วขึ้น แต่ประเทศต่างๆ ต้องตกลงกันให้ได้ว่าจะเดินไปทางไหน
หนึ่งในประเด็นสำคัญของ COP31 คือการเร่งเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิล หลังความตกลง COP28 เมื่อปี 2566 เริ่มระบุเป้าหมายการเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิลไว้ในข้อตกลงร่วมเป็นครั้งแรก แต่ยังไม่มีกรอบเวลาหรือแผนปฏิบัติการที่ชัดเจน
ปีนี้จึงมีความพยายามผลักดันแผนที่นำทาง หรือ Roadmap สำหรับการเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิล โดยอาศัยข้อเสนอจากบราซิลที่จัดทำแนวทางทั้งด้านการเปลี่ยนผ่านพลังงานและการยุติการทำลายป่าไม้
อย่างไรก็ตาม การกำหนดทิศทางดังกล่าวยังเผชิญข้อจำกัดจากความเห็นที่แตกต่างกันระหว่างประเทศผู้ผลิตพลังงานฟอสซิลกับประเทศที่ต้องการเร่งลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
ส่วนเป้าหมายจำกัดอุณหภูมิโลกไม่ให้เพิ่มขึ้นเกิน 1.5 องศาเซลเซียสตามความตกลงปารีสกำลังเผชิญความเสี่ยงอย่างหนัก สหประชาชาติยังมองว่าการเร่งลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจะช่วยจำกัดระดับการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิที่เกินเป้าหมาย และเพิ่มโอกาสให้อุณหภูมิโลกลดกลับลงมาได้ภายในสิ้นศตวรรษนี้
โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงการประกาศเป้าหมายลดคาร์บอน แต่เป็นการกำหนดแผนที่ทำให้แต่ละประเทศสามารถลดการพึ่งพาพลังงานฟอสซิลและนำเทคโนโลยีคาร์บอนต่ำมาใช้ได้จริง
2. Loss and Damage ใครจะจ่ายต้นทุนให้ประเทศที่ไม่ได้ก่อวิกฤต แต่ต้องรับผลกระทบ
อีกประเด็นที่ถูกจับตาคือความเป็นธรรมด้านสภาพภูมิอากาศ โดยเฉพาะประเทศกำลังพัฒนาและประเทศเปราะบางที่ต้องเผชิญภัยพิบัติรุนแรงขึ้น ทั้งน้ำท่วมฉับพลัน ดินถล่ม ภัยแล้ง ไฟป่า และระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้น ทั้งที่มีทรัพยากรและเงินทุนจำกัดสำหรับการฟื้นฟูและปรับตัว
ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับกองทุนความสูญเสียและความเสียหาย (Loss and Damage Fund) ซึ่งจัดตั้งขึ้นเพื่อสนับสนุนประเทศที่ได้รับผลกระทบจากวิกฤตสภาพภูมิอากาศ โดยเฉพาะความเสียหายที่ไม่สามารถป้องกันหรือปรับตัวได้ทั้งหมด
กรณีภัยพิบัติในประเทศเนปาลเป็นตัวอย่างที่สะท้อนปัญหาดังกล่าว หลังเกิดเหตุภัยพิบัติที่สร้างความเสียหายต่อชุมชนและโครงสร้างพื้นฐาน ประเทศเนปาลได้รับสิทธิ์เข้าถึงเงินทุนจากกองทุน Loss and Damage เพื่อช่วยเหลือและฟื้นฟูพื้นที่ประสบภัย
แต่เงินทุนที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอต่อความต้องการ ขณะที่หลายประเทศกำลังพัฒนายังขาดงบประมาณสำหรับปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานให้สามารถรับมือกับสภาพอากาศสุดขั้วที่มีแนวโน้มรุนแรงขึ้น
นอกจากนี้ ประเทศร่ำรวยหลายแห่งยังลดงบประมาณช่วยเหลือต่างประเทศ ขณะที่อัตราดอกเบี้ยที่สูงขึ้นเพิ่มภาระหนี้ให้กับประเทศกำลังพัฒนา ทำให้การจัดหาเงินทุนเพื่อรับมือวิกฤตสภาพภูมิอากาศกลายเป็นโจทย์สำคัญของการเจรจา COP31
สิ่งที่ต้องจับตาจึงไม่ใช่เพียงการประกาศสนับสนุนเงินทุน แต่รวมถึงจำนวนเงินที่ประเทศพัฒนาแล้วจะจัดสรร ความต่อเนื่องของการสนับสนุน และความสามารถในการเข้าถึงเงินทุนของประเทศที่ได้รับผลกระทบจริง
3. พลังงานสะอาดเติบโต แต่ต้นทุนการเปลี่ยนผ่านอาจตกอยู่กับแรงงานและชุมชน
แม้การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดจะเป็นทิศทางสำคัญของโลก แต่การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นโดยปราศจากต้นทุน โดยเฉพาะการผลิตแบตเตอรี่ รถยนต์ไฟฟ้า และเทคโนโลยีพลังงานหมุนเวียน ซึ่งต้องใช้แร่สำคัญ เช่น ลิเทียม นิกเกิล โคบอลต์ และแร่หายาก
การขยายตัวของอุตสาหกรรมเหล่านี้ทำให้เกิดคำถามเกี่ยวกับผลกระทบจากการทำเหมือง การใช้ทรัพยากรธรรมชาติ มลพิษ และสิทธิของชุมชนในพื้นที่ผลิตวัตถุดิบ ขณะที่แรงงานในอุตสาหกรรมเชื้อเพลิงฟอสซิลก็ต้องเผชิญความไม่แน่นอนด้านอาชีพเมื่อประเทศต่างๆ ลดการใช้ถ่านหิน น้ำมัน และก๊าซธรรมชาติ
แนวคิด Just Transition หรือการเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นธรรม จึงเป็นอีกหนึ่งประเด็นที่ต้องผลักดันให้เกิดผลในทางปฏิบัติ โดยมีข้อเสนอเกี่ยวกับกลไกสนับสนุนแรงงานที่ต้องปรับตัวจากอุตสาหกรรมฟอสซิลไปสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ ทั้งการพัฒนาทักษะ การสร้างอาชีพใหม่ และการดูแลชุมชนที่พึ่งพาอุตสาหกรรมพลังงานเดิม
เพราะการเปลี่ยนผ่านพลังงานจะไม่สามารถเรียกได้ว่าเป็นธรรม หากลดการปล่อยคาร์บอนได้ แต่กลับผลักภาระด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคมไปให้กับแรงงานและชุมชนที่มีอำนาจต่อรองน้อยกว่า
พลังงานหมุนเวียนและรถยนต์ไฟฟ้า สัญญาณบวกท่ามกลางความขัดแย้งโลก
แม้การเจรจาระหว่างประเทศจะเผชิญความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ แต่การเติบโตของเทคโนโลยีพลังงานสะอาดยังเป็นสัญญาณเชิงบวก โดยเฉพาะการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนและการใช้รถยนต์ไฟฟ้าที่ขยายตัวต่อเนื่อง
The Guardian รายงานว่า การนำเข้าน้ำมันของจีนมีแนวโน้มลดลงประมาณ 12% ในปี 2569 จากการเติบโตอย่างมากของการใช้รถยนต์ไฟฟ้า ขณะที่กำลังการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนของจีนเพิ่มขึ้นจนแซงหน้าถ่านหินแล้ว
นอกจากนี้ การติดตั้งระบบโซลาร์เซลล์ในแอฟริกากำลังขยายตัว ส่วนปากีสถานมีการเติบโตของโซลาร์เซลล์บนหลังคาจากภาคประชาชน โดยสามารถผลิตไฟฟ้าได้ประมาณหนึ่งในสี่ของปริมาณไฟฟ้าที่ใช้ภายในประเทศ ขณะที่รถยนต์ไฟฟ้ามีสัดส่วนเพิ่มขึ้นอย่างมากในหลายประเทศ ตั้งแต่เวียดนามไปจนถึงบางประเทศในสหภาพยุโรป
แนวโน้มดังกล่าวสะท้อนว่าการเปลี่ยนผ่านพลังงานไม่ได้เป็นเพียงวาระด้านสิ่งแวดล้อมอีกต่อไป แต่ยังเกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางพลังงาน การลดการพึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิง และต้นทุนพลังงานของภาคธุรกิจและประชาชน
อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของการเปลี่ยนผ่านยังต้องพิจารณาควบคู่กับผลกระทบตลอดห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่การจัดหาแร่ การผลิตแบตเตอรี่ ไปจนถึงการจัดการซากผลิตภัณฑ์เมื่อหมดอายุการใช้งาน
COP31 จะสำเร็จแค่ไหน วัดกันที่การลงมือทำมากกว่าคำประกาศ
การประชุม COP31 เกิดขึ้นในช่วงที่โลกเผชิญความไม่แน่นอนทั้งด้านภูมิรัฐศาสตร์ เศรษฐกิจ และความขัดแย้งระหว่างประเทศ โดยยังมีประเด็นที่ต้องติดตาม ทั้งความคืบหน้าของแผนเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิล การจัดหาเงินทุนให้ประเทศกำลังพัฒนา และการผลักดันกลไก Just Transition ให้เกิดผลจริง
ความสำเร็จของการประชุมครั้งนี้จึงอาจไม่ได้อยู่ที่การประกาศเป้าหมายใหม่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้ประเทศต่างๆ เห็นพ้องกับแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจน ทั้งการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก การจัดสรรเงินทุน และการดูแลผู้ที่ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนผ่าน
เพราะในวันที่โลกต้องเร่งเปลี่ยนระบบพลังงาน คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงว่าเราจะลดคาร์บอนได้เร็วแค่ไหน แต่คือใครจะเป็นผู้จ่ายต้นทุนของการเปลี่ยนแปลง และใครจะได้รับการดูแลไม่ให้ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง..
ที่มา: Fiona Harvey, Environment Editor, The Guardian – COP31: What is at stake at the UN climate summit and what can it achieve?
