Green Mining เปลี่ยนวิธีทำเหมือง! เจาะเทคนิค Semi Open Cut ลดฝุ่น รักษาภูเขา

การทำเหมืองหินปูนเป็นหนึ่งในกิจกรรมต้นน้ำที่มีความสำคัญต่ออุตสาหกรรมก่อสร้างและการผลิตปูนซีเมนต์ แต่ในอีกด้านหนึ่ง การขุดเจาะ ระเบิดหิน และขนส่งวัตถุดิบย่อมส่งผลต่อพื้นที่ธรรมชาติ ทั้งภูมิทัศน์ ระบบนิเวศ ฝุ่นละออง เสียง และแรงสั่นสะเทือนที่อาจส่งผลกระทบต่อชุมชนโดยรอบ

 

โจทย์สำคัญของอุตสาหกรรมเหมืองแร่ในปัจจุบันจึงไม่ใช่เพียงการนำทรัพยากรขึ้นมาใช้ให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด แต่ต้องออกแบบกระบวนการทำเหมืองให้ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้นทาง

 

พร้อมวางแผนฟื้นฟูพื้นที่ควบคู่ไปกับการผลิต แนวคิดนี้เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาเหมืองแร่สีเขียว หรือ Green Mining ที่มุ่งสร้างสมดุลระหว่างเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และคุณภาพชีวิตของชุมชน

 

 

Semi Open Cut ออกแบบพื้นที่เหมือง ลดการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์

หนึ่งในแนวทางที่น่าสนใจคือการทำเหมืองแบบ Semi Open Cut หรือ การทำเหมืองแบบเปิดกึ่งปิด ซึ่งเป็นการออกแบบพื้นที่ทำเหมืองที่ผสมผสานรูปแบบการทำเหมืองแบบเปิด โดยมุ่งดำเนินงานบริเวณด้านในของพื้นที่ พร้อมรักษาพื้นที่ธรรมชาติและแนวภูเขาบริเวณขอบเขตเหมืองไว้ให้มากที่สุด

 

หลักการสำคัญคือการไม่เปิดหน้าพื้นที่ทำเหมืองทั้งหมด แต่กำหนดพื้นที่ทำงานและพื้นที่กันชนให้เหมาะสม เพื่อช่วยลดการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ ลดการรบกวนระบบนิเวศบริเวณโดยรอบ และช่วยเป็นแนวป้องกันผลกระทบจากกิจกรรมเหมือง

 

แนวทางดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงแนวคิดที่กล่าวถึงในเชิงทฤษฎี เพราะรายงาน Sustainable Minerals Development: Best Practices in ASEAN ซึ่งจัดทำโดยสำนักเลขาธิการอาเซียน เมื่อปี 2560 ได้นำเสนอกรณีศึกษาการทำเหมืองหินปูนของบริษัท Siam Cement (Kaeng Khoi) ในจังหวัดสระบุรี โดยระบุถึงการออกแบบเหมืองแบบ Semi Open Cut ที่กันพื้นที่ป่าประมาณ 40% ของพื้นที่ได้รับอนุญาตไว้เป็นแนวกันชนตามขอบเขตเหมือง

 

รายงานระบุว่า แนวทางดังกล่าวช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ลดมลพิษทางฝุ่นและเสียง รักษาพื้นที่ป่าและลดความเสียหายต่อระบบนิเวศภูเขาเมื่อเทียบกับการทำเหมืองแบบเปิดทั่วไป อีกทั้งยังเปิดโอกาสให้ดำเนินการฟื้นฟูพื้นที่ไปพร้อมกับการผลิตได้ด้วย

 

จุดสำคัญของ Semi Open Cut จึงอยู่ที่การวางผังเหมืองตั้งแต่ต้น ไม่ใช่รอให้เกิดผลกระทบแล้วจึงค่อยแก้ไขภายหลัง

 

 

ลดฝุ่น เสียง และแรงสั่นสะเทือน ต้องจัดการตั้งแต่ต้นทาง

แม้การออกแบบพื้นที่เหมืองจะช่วยลดผลกระทบได้ แต่การทำเหมืองยังมีกิจกรรมที่ต้องควบคุมอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการเจาะและระเบิดหิน รวมถึงการขนส่งวัตถุดิบ ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดฝุ่น เสียง และแรงสั่นสะเทือน

 

การจัดการสิ่งแวดล้อมจึงต้องครอบคลุมทั้งการออกแบบวิธีระเบิด การกำหนดช่วงเวลาทำงาน การควบคุมฝุ่นจากถนนและจุดขนถ่าย ตลอดจนการตรวจวัดผลกระทบในพื้นที่ใกล้เคียง

 

ตัวอย่างแนวทางที่ปรากฏในรายงาน Best Practices in ASEAN คือการปรับปรุงกระบวนการระเบิดหินด้วยระบบหน่วงเวลาการจุดระเบิด (Delay Fuse) และการใช้ Air Deck เพื่อลดปริมาณวัตถุระเบิด รวมถึงการพิจารณาใช้เครื่องจักรอย่าง Surface Miner, Rock Splitter, Breaker และ Ripper เพื่อลดความจำเป็นในการระเบิดหินซ้ำ

 

ด้านการจัดการฝุ่น ยังสามารถใช้ระบบควบคุมและดักจับฝุ่น ณ จุดกำเนิด รวมถึงการดูแลเส้นทางขนส่งและพื้นที่ปฏิบัติงานไม่ให้เกิดฝุ่นฟุ้งกระจาย

 

ขณะที่การตรวจวัดแรงสั่นสะเทือนและเสียงจากการระเบิดเป็นอีกกลไกสำคัญ เพราะผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะภายในเขตเหมือง แต่สามารถส่งผ่านไปยังพื้นที่ชุมชนใกล้เคียงได้

 

แนวทางของหน่วยงานกำกับดูแลในรัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย ระบุถึงความจำเป็นในการกำหนดขั้นตอนการระเบิดอย่างเป็นระบบ ควบคุมเสียงและแรงสั่นสะเทือนให้อยู่ในเกณฑ์ พร้อมบันทึกผลการตรวจวัดอย่างต่อเนื่อง เพื่อใช้ประเมินผลกระทบและตรวจสอบการดำเนินงาน

 

ดังนั้น การทำเหมืองที่เป็นมิตรกับชุมชนจึงต้องอาศัยทั้งการออกแบบพื้นที่ เทคโนโลยีควบคุมมลพิษ และระบบติดตามตรวจสอบที่สามารถนำผลมาปรับปรุงการดำเนินงานได้จริง

 

 

Green Mining ไม่ได้จบแค่ลดผลกระทบ แต่ต้องฟื้นฟูธรรมชาติควบคู่การผลิต

อีกองค์ประกอบสำคัญของเหมืองแร่สีเขียวคือการจัดการพื้นที่หลังการทำเหมือง ไม่ใช่รอให้สิ้นสุดอายุประทานบัตรแล้วจึงเริ่มฟื้นฟู แต่ต้องวางแผนตั้งแต่ก่อนเริ่มดำเนินงาน และทยอยฟื้นฟูพื้นที่ที่สิ้นสุดการใช้ประโยชน์ไปพร้อมกับการทำเหมืองส่วนอื่น

 

การฟื้นฟูควรครอบคลุมทั้งเสถียรภาพของพื้นที่ลาดชัน การจัดการน้ำผิวดินและตะกอน การปลูกพืชท้องถิ่น ตลอดจนการติดตามความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อให้พื้นที่ที่ผ่านการทำเหมืองสามารถกลับมาทำหน้าที่ทางนิเวศได้ในระยะยาว

 

กรณีศึกษาของอาเซียนเกี่ยวกับเหมืองหินปูนในจังหวัดสระบุรียังกล่าวถึงการจัดทำแผนปิดเหมือง แผนฟื้นฟูพื้นที่เหมือง และแผนบริหารจัดการความหลากหลายทางชีวภาพ โดยอาศัยความร่วมมือจากผู้เชี่ยวชาญด้านป่าไม้ มหาวิทยาลัย และผู้มีส่วนได้เสียในพื้นที่

 

แนวทางนี้สะท้อนให้เห็นว่า การจัดการเหมืองอย่างยั่งยืนต้องมองพื้นที่เหมืองเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศโดยรอบ ไม่ใช่เพียงพื้นที่อุตสาหกรรมที่ใช้ประโยชน์จากทรัพยากรแล้วสิ้นสุดบทบาท

 

 

4 เหมือง SCG CBM คว้ารางวัล EIA Monitoring Awards 2026

สำหรับประเทศไทย แนวทางการบริหารจัดการเหมืองตามหลัก Green Mining ถูกนำมาเป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินงานในอุตสาหกรรมเหมืองแร่ โดยกรณีล่าสุด ธุรกิจเอสซีจี ซิเมนต์-ผลิตภัณฑ์ก่อสร้าง หรือ SCG CBM ระบุว่า

 

เหมืองหินปูนทั้ง 4 แห่ง ได้แก่ เหมืองปูนซิเมนต์ไทย (แก่งคอย) เหมืองปูนซิเมนต์ไทย (ท่าหลวง) เหมืองปูนซิเมนต์ไทย (ทุ่งสง) และเหมืองปูนซิเมนต์ไทย (ลำปาง) ดำเนินงานตามแนวทาง Green Mining โดยประยุกต์ใช้วิธีทำเหมืองแบบ Semi Open Cut

 

ทั้ง 4 แห่งได้รับรางวัลยอดเยี่ยมจาก EIA Monitoring Awards 2026 ซึ่งเป็นรางวัลของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ที่มอบให้แก่สถานประกอบการซึ่งมีผลการดำเนินงานโดดเด่นในการปฏิบัติตามมาตรการในรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA)

 

รางวัลดังกล่าวไม่ได้พิจารณาเพียงการมีรายงาน EIA แต่ให้ความสำคัญกับการปฏิบัติตามมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบ รวมถึงการจัดทำรายงานติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง เพื่อส่งเสริมให้สถานประกอบการพัฒนาระบบจัดการสิ่งแวดล้อมให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

 

 

SCG CBM ยังรายงานผลค่าดัชนีความคล้ายคลึงกับระบบนิเวศป่าธรรมชาติของพื้นที่ธรรมชาติที่ไม่ได้ทำเหมืองในเหมืองทั้ง 4 แห่ง อยู่ที่ 95–100% อย่างไรก็ตาม การประเมินตัวเลขดังกล่าวควรพิจารณารายละเอียดวิธีการศึกษา พื้นที่อ้างอิง และตัวชี้วัดทางนิเวศประกอบด้วย

 

ท้ายที่สุด Green Mining ไม่ได้หมายถึงการทำเหมืองโดยปราศจากผลกระทบ เพราะการนำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ย่อมมีการเปลี่ยนแปลงพื้นที่เกิดขึ้น แต่หัวใจสำคัญคือการลดผลกระทบให้มากที่สุด ควบคุมและติดตามผลอย่างโปร่งใส พร้อมฟื้นฟูระบบนิเวศอย่างต่อเนื่อง

 

นี่คือโจทย์ของอุตสาหกรรมเหมืองแร่ยุคใหม่ ที่ต้องก้าวข้ามการวัดความสำเร็จด้วยปริมาณทรัพยากรที่ผลิตได้ ไปสู่การสร้างสมดุลระหว่างการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และคุณภาพชีวิตของผู้คนในพื้นที่