จากวิกฤตพลังงานสู่ขุมพลังยุทธศาสตร์ ถอดรหัสแบตเตอรี่จีนครองโลก

จากวิกฤตพลังงานสู่ขุมพลังยุทธศาสตร์ แบตเตอรี่เปลี่ยนโฉมเมืองและเศรษฐกิจโลก

 

จากเทคโนโลยีที่ครั้งหนึ่งถูกมองว่าแพง หนัก และยังห่างไกลจากการใช้งานจริง วันนี้ “แบตเตอรี่ลิเธียมไอออน” กลับกลายเป็นหนึ่งในโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของโลกยุคใหม่

 

ไม่ใช่เพียงหัวใจของรถยนต์ไฟฟ้าและสมาร์ทโฟน แต่กำลังขยับขึ้นมาเป็นชิ้นส่วนสำคัญของระบบไฟฟ้า ศูนย์ข้อมูล AI ระบบอัตโนมัติ หุ่นยนต์ และเทคโนโลยีด้านความมั่นคง

 

ข้อมูลจากองค์การพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) สะท้อนให้เห็นว่า การเติบโตของแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนตลอดช่วงกว่า 50 ปีที่ผ่านมา ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์

 

แต่เป็นเรื่องของการแข่งขันด้านอุตสาหกรรม นโยบายรัฐ และการสร้างห่วงโซ่อุปทาน จนทำให้แบตเตอรี่กลายเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่กำหนดทิศทางของ “ยุคไฟฟ้า” หรือ Age of Electricity

 

จากห้องทดลองสู่เทคโนโลยีเปลี่ยนโลก

จุดเริ่มต้นของการพัฒนาแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนเกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันจากวิกฤตน้ำมันในช่วงทศวรรษ 1970 เมื่อนักวิจัยในสหรัฐฯ และยุโรปเริ่มมองหาเทคโนโลยีที่จะช่วยลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลโดยในเวลานั้นแบตเตอรี่ยังมีข้อจำกัดทั้งด้านต้นทุน น้ำหนัก และประสิทธิภาพ จึงยังไม่สามารถแข่งขันกับเทคโนโลยีพลังงานแบบเดิมได้

 

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในญี่ปุ่นช่วงต้นทศวรรษ 1990 เมื่อ Sony สามารถนำแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนออกสู่ตลาดเชิงพาณิชย์ได้สำเร็จ และนำไปใช้กับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์แบบพกพา นับเป็นการเปิดตลาดใหม่ให้กับเทคโนโลยีที่ก่อนหน้านั้นยังอยู่ในวงการวิจัยเป็นหลัก

 

 

จากนั้นการแข่งขันขยับเข้าสู่เกาหลีใต้ ผู้ผลิตรายใหญ่เร่งพัฒนาแบตเตอรี่ให้มีขนาดเล็กลง บางลง และเหมาะกับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่กำลังเข้าสู่ยุคสมาร์ทโฟน

 

ก่อนที่จีนจะเข้ามาเปลี่ยนสมการของอุตสาหกรรมด้วยการสร้างระบบนิเวศตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ จนก้าวขึ้นมาเป็นศูนย์กลางการผลิตแบตเตอรี่ของโลก

 

สิ่งที่น่าสนใจคือ ขนาดตลาดที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วได้ทำให้ต้นทุนแบตเตอรี่ลดลงอย่างมหาศาล ข้อมูลของ IEA ระบุว่า ระหว่างปี 2000–2025 ความต้องการแบตเตอรี่เพิ่มขึ้นเกือบ 1,000 เท่า

 

ขณะที่ราคาเซลล์แบตเตอรี่ลดลงถึง 97% การขยายกำลังการผลิตในระดับมหาศาล โดยเฉพาะเพื่อรองรับตลาดรถยนต์ไฟฟ้า จึงกลายเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญที่ทำให้แบตเตอรี่มีราคาถูกลงและเข้าถึงอุตสาหกรรมต่าง ๆ ได้มากขึ้น

 

จีนกับเกมที่ไม่ได้เดิมพันแค่รถ EV

วันนี้จีนไม่ได้เป็นเพียงฐานการผลิตรถยนต์ไฟฟ้ารายใหญ่ของโลก แต่ยังเป็นศูนย์กลางของห่วงโซ่อุปทานแบตเตอรี่ลิเธียมไอออน โดยมีสัดส่วนการผลิตแบตเตอรี่ทั่วโลกประมาณ 85% ขณะที่การผลิตรถยนต์ไฟฟ้าของจีนคิดเป็นมากกว่า 70% ของการผลิต EV ทั่วโลก ตามข้อมูลของ IEA

 

เบื้องหลังความสำเร็จดังกล่าวไม่ได้เกิดจากการมีโรงงานขนาดใหญ่เพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากนโยบายอุตสาหกรรมที่ดำเนินต่อเนื่องเป็นเวลานาน

 

ตั้งแต่การกำหนดให้รถยนต์ไฟฟ้าเป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ การสร้างตลาดผ่านโครงการรถโดยสารไฟฟ้าและการสนับสนุนการซื้อ EV ไปจนถึงการสร้างระบบนิเวศผู้ผลิตชิ้นส่วนและแบตเตอรี่ภายในประเทศ

 

 

การสร้าง “ตลาด” จึงมีความสำคัญไม่แพ้การสร้าง “โรงงาน” เพราะเมื่อผู้ผลิตเห็นว่ามีความต้องการใช้งานจริงในประเทศ ก็สามารถลงทุนเพิ่มกำลังผลิต ลดต้นทุน และพัฒนาเทคโนโลยีต่อเนื่องได้

 

ขณะเดียวกัน ภาครัฐก็สามารถใช้มาตรการด้านภาษี เงินอุดหนุน และกฎเกณฑ์ต่าง ๆ เพื่อเร่งให้เทคโนโลยีเกิดการใช้งานในวงกว้าง

 

อีกหนึ่งจุดแข็งของจีนคือการเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ตั้งแต่แร่สำคัญอย่างลิเธียม กราไฟต์ และนิกเกิล การแปรรูปวัตถุดิบ การผลิตวัสดุสำหรับแบตเตอรี่ เซลล์แบตเตอรี่ ไปจนถึงการประกอบรถยนต์ไฟฟ้าและระบบกักเก็บพลังงาน

 

ทำให้จีนสามารถควบคุมห่วงโซ่อุปทานส่วนใหญ่ได้ในประเทศ และขยายอิทธิพลออกไปยังประเทศที่เป็นแหล่งวัตถุดิบสำคัญ

 

ผลลัพธ์คือ เมื่อมาตรการอุดหนุนรถยนต์ไฟฟ้าของจีนทยอยสิ้นสุดลงในปี 2022 อุตสาหกรรมภายในประเทศได้พัฒนาจนมีขนาดและประสิทธิภาพเพียงพอที่จะแข่งขันในตลาดโลกด้วยตัวเอง ขณะที่ผู้ผลิตแบตเตอรี่รายใหญ่ของจีนก็ครองส่วนแบ่งตลาดโลกในระดับสูง

 

 

แบตเตอรี่ไม่ได้อยู่แค่ในรถ แต่อยู่ใน “เมือง”

หากมองผ่านเลนส์ Smart City ความสำคัญของแบตเตอรี่ไม่ได้อยู่ที่จำนวนรถ EV บนท้องถนนเพียงอย่างเดียว แต่คือการเปลี่ยนรูปแบบการบริหารจัดการพลังงานของเมือง

 

รถยนต์ไฟฟ้าจำนวนมากสามารถทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของระบบพลังงานในอนาคต ขณะที่ระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่สามารถช่วยบริหารความผันผวนของไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน เช่น แสงอาทิตย์และลม ทำให้เมืองสามารถใช้ไฟฟ้าที่ผลิตได้ในช่วงเวลาหนึ่งไปใช้ในช่วงที่มีความต้องการสูงขึ้น

 

เมื่อโลกกำลังเข้าสู่ยุคที่ไฟฟ้าถูกใช้มากขึ้น ทั้งจากรถ EV อาคารอัจฉริยะ โรงงานอัตโนมัติ และศูนย์ข้อมูลสำหรับ AI ความสามารถในการผลิตและกักเก็บไฟฟ้าจึงกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของความมั่นคงด้านพลังงาน

 

โดยเฉพาะ Data Center ซึ่งต้องการไฟฟ้าอย่างต่อเนื่องและมีความสำคัญเพิ่มขึ้นตามการขยายตัวของ AI ระบบกักเก็บพลังงานจึงมีบทบาทมากขึ้นในการบริหารโหลดไฟฟ้าและเสริมความยืดหยุ่นของระบบไฟฟ้าในอนาคต

 

กล่าวอีกอย่างคือ แบตเตอรี่กำลังเปลี่ยนสถานะจาก “อุปกรณ์กักเก็บพลังงาน” มาเป็นหนึ่งในโครงสร้างพื้นฐานของเมืองยุคใหม่

 

บทเรียนจากจีน ไม่มีอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ หากไม่มีตลาดรองรับ

สิ่งที่ประเทศอื่นสามารถเรียนรู้จากเส้นทางของจีนคือ การสร้างอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ไม่ได้จบที่การตั้งโรงงานผลิตเซลล์ แต่ต้องสร้างระบบนิเวศที่ทำให้ผู้ผลิตสามารถลงทุนและเติบโตได้ในระยะยาว

 

ปัจจัยแรกคือ “อุปสงค์ที่คาดการณ์ได้” หากประเทศต้องการสร้างฐานการผลิตแบตเตอรี่ จำเป็นต้องมีตลาดรองรับที่ชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นรถยนต์ไฟฟ้า ระบบกักเก็บพลังงาน

 

หรืออุตสาหกรรมอื่นที่ใช้แบตเตอรี่เป็นส่วนประกอบหลัก เพราะโรงงานแบตเตอรี่ต้องใช้เงินลงทุนสูงและต้องการปริมาณการผลิตจำนวนมากเพื่อให้เกิดความคุ้มค่า

 

ปัจจัยต่อมาคือ “นโยบายที่ต่อเนื่อง” เพราะห่วงโซ่อุปทานแบตเตอรี่ไม่ได้สร้างได้ภายในไม่กี่ปี ตั้งแต่การพัฒนาวัตถุดิบ เทคโนโลยีการผลิต บุคลากร ไปจนถึงการสร้างฐานลูกค้า ล้วนต้องใช้เวลา การเปลี่ยนทิศทางนโยบายบ่อยครั้งจึงเพิ่มความเสี่ยงให้กับการลงทุน

 

ขณะเดียวกัน ประเทศที่ยังไม่มีเทคโนโลยีครบทุกขั้นตอนอาจใช้วิธีสร้างพันธมิตรกับผู้ผลิตระดับโลก ทั้งจากญี่ปุ่น เกาหลีใต้ จีน หรือประเทศอื่น เพื่อดึงเทคโนโลยี เงินลงทุน และประสบการณ์เข้ามาสร้างระบบนิเวศในประเทศ ก่อนค่อยต่อยอดไปสู่การพัฒนาความสามารถของผู้ประกอบการท้องถิ่น

 

จากความมั่นคงด้านน้ำมัน สู่ความมั่นคงด้านแบตเตอรี่

ภาพใหญ่ที่ IEA สะท้อนออกมาคือ การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานไม่ได้ทำให้การแข่งขันด้านทรัพยากรลดลง แต่กำลังเปลี่ยน “ทรัพยากรที่เป็นหัวใจของการแข่งขัน”

 

ในศตวรรษที่ผ่านมา น้ำมันคือหนึ่งในทรัพยากรที่กำหนดความมั่นคงด้านพลังงานของประเทศ แต่ในยุคที่เศรษฐกิจขับเคลื่อนด้วยไฟฟ้า ความสามารถในการผลิต กักเก็บ และบริหารจัดการไฟฟ้ากำลังมีความสำคัญมากขึ้น และแบตเตอรี่คือหนึ่งในเทคโนโลยีที่เชื่อมโยงองค์ประกอบเหล่านี้เข้าด้วยกัน

 

ข้อมูลด้านนวัตกรรมยังสะท้อนความสำคัญที่เพิ่มขึ้นของเทคโนโลยีนี้ โดยสิทธิบัตรที่เกี่ยวข้องกับแบตเตอรี่มีสัดส่วนประมาณ 40% ของสิทธิบัตรด้านพลังงานทั้งหมดในปัจจุบัน

 

สะท้อนให้เห็นว่าการแข่งขันไม่ได้จำกัดอยู่แค่การผลิตเซลล์แบตเตอรี่ราคาถูก แต่ขยายไปสู่การพัฒนาเคมีแบตเตอรี่ วัสดุใหม่ ประสิทธิภาพการชาร์จ อายุการใช้งาน ความปลอดภัย และการรีไซเคิล

 

แบตเตอรี่กับการแข่งขันของเมืองยุคใหม่

สำหรับเมืองในอนาคต คำถามจึงอาจไม่ใช่เพียงว่า “จะเปลี่ยนรถยนต์เป็น EV ได้เร็วแค่ไหน” แต่รวมถึงว่าเมืองนั้นสามารถสร้างระบบพลังงานที่รองรับไฟฟ้าจำนวนมหาศาลได้หรือไม่

 

สามารถบริหารพลังงานหมุนเวียนร่วมกับระบบกักเก็บพลังงานได้อย่างไร และสามารถสร้างอุตสาหกรรมที่เชื่อมโยงตั้งแต่แบตเตอรี่ รถ EV อาคาร ศูนย์ข้อมูล ไปจนถึงระบบไฟฟ้าได้มากน้อยเพียงใด

 

สิ่งนี้ทำให้แบตเตอรี่กำลังขยับจากสินค้าเทคโนโลยีไปสู่ “โครงสร้างพื้นฐานเชิงยุทธศาสตร์” ของเศรษฐกิจยุคใหม่ เพราะผู้ที่ควบคุมเทคโนโลยีและห่วงโซ่อุปทานแบตเตอรี่ ไม่ได้มีเพียงความได้เปรียบในตลาดรถยนต์ไฟฟ้า แต่ยังมีโอกาสกำหนดทิศทางของระบบพลังงาน เมืองอัจฉริยะ อุตสาหกรรมอัตโนมัติ และเศรษฐกิจดิจิทัลในระยะยาว

 

จากวิกฤตน้ำมันในทศวรรษ 1970 สู่การแข่งขันแบตเตอรี่ในปี 2026 เส้นทางของลิเธียมไอออนจึงเป็นบทเรียนสำคัญว่า เทคโนโลยีที่ดูเหมือนเป็นเพียง “นวัตกรรมหนึ่งชิ้น” สามารถเติบโตขึ้นเป็นโครงสร้างพื้นฐานของทั้งระบบเศรษฐกิจได้ เมื่อมีทั้งตลาด นโยบาย เงินลงทุน เทคโนโลยี และห่วงโซ่อุปทานที่เดินไปในทิศทางเดียวกัน

 

 

ที่มา: IEA: The rise of lithium-ion batteries