ไทยจะไปถึง Net Zero ได้จริงหรือ? เมื่อก๊าซธรรมชาติยังครองระบบไฟฟ้า

ประเทศไทยกำลังยืนอยู่บนทางแยกสำคัญของการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ในขณะที่รัฐบาลประกาศเป้าหมายเร่งรัดการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้เร็วขึ้น แต่ระบบผลิตไฟฟ้าของประเทศกลับยังพึ่งพาก๊าซธรรมชาติเป็นเชื้อเพลิงหลักในสัดส่วนที่สูงมาก

 

คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่าไทยจะไปถึง Net Zero เมื่อใด แต่คือไทยจะไปถึงเป้าหมายนั้นได้จริงหรือไม่ หากโครงสร้างพลังงานยังยึดโยงกับก๊าซธรรมชาติและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) อย่างลึกซึ้งเช่นในปัจจุบัน

 

ธารา บัวคำศรี ผู้อำนวยการ Climate Connector และผู้ร่วมก่อตั้งกรีนพีซ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้อ้างอิงรายงานของ CASE for Southeast Asia ว่า ปัจจุบันประเทศไทยปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการใช้ก๊าซธรรมชาติในภาคการผลิตไฟฟ้าถึง 51.8 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์ต่อปี

 

ตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่าแม้ก๊าซธรรมชาติจะถูกมองว่าเป็นเชื้อเพลิงฟอสซิลที่สะอาดกว่าถ่านหิน แต่ก็ยังคงเป็นแหล่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกขนาดใหญ่ของประเทศ และมีนัยสำคัญต่อเส้นทางการลดการปล่อยคาร์บอนของไทยในระยะยาว

 

ประเด็นนี้ยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นหลังการประชุม COP28 ที่นครดูไบในปี 2023 ซึ่งนับเป็นครั้งแรกที่ประชาคมโลกบรรลุฉันทามติร่วมกันในการ “ถอยห่างจากเชื้อเพลิงฟอสซิลอย่างเป็นธรรม เป็นระเบียบ และเสมอภาค”

 

เพื่อให้โลกสามารถบรรลุเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ภายในปี 2050 หลายประเทศเริ่มปรับแผนพลังงานของตนให้สอดคล้องกับทิศทางดังกล่าว และประเทศไทยก็เป็นหนึ่งในนั้น

 

ในเดือนกันยายน 2568 รัฐบาลภายใต้การนำของนายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล ประกาศเลื่อนเป้าหมาย Net Zero ของประเทศไทยให้เร็วขึ้นจากเดิมอีก 15 ปี มาอยู่ที่ปี 2050 ซึ่งเป็นสัญญาณเชิงนโยบายที่สำคัญต่อทั้งนักลงทุน ภาคอุตสาหกรรม และเวทีระหว่างประเทศ

 

แต่การเร่งเป้าหมายเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากโครงสร้างพลังงานของประเทศยังไม่เปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญ

 

 

รายงานของ CASE for Southeast Asia ชี้ว่า การที่ไทยยังคงพึ่งพาก๊าซธรรมชาติในระดับสูงอาจเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการบรรลุเป้าหมายดังกล่าว หลายงานวิจัยประเมินว่าสัดส่วนการใช้ก๊าซในระบบผลิตไฟฟ้าควรลดลงมาอยู่ต่ำกว่า 20%

 

ภายในช่วงก่อนปี 2050 จึงจะสอดคล้องกับเส้นทางการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่เพียงพอสำหรับ Net Zero แต่ปัจจุบันสัดส่วนการใช้ก๊าซของไทยยังอยู่ในระดับที่สูงกว่านั้นมาก

 

แม้เช่นนั้น รายงานเดียวกันก็สะท้อนว่าผู้มีส่วนได้ส่วนเสียบางส่วนยังเชื่อว่า การใช้ก๊าซธรรมชาติในระดับสูงต่อไปไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกับเป้าหมายโลกร้อน หากเงื่อนไขหลายประการเกิดขึ้นพร้อมกัน

 

ได้แก่ ราคาก๊าซยังคงอยู่ในระดับต่ำ เทคโนโลยีไฮโดรเจนและการดักจับและกักเก็บคาร์บอน (CCS) สามารถใช้งานได้จริงในเชิงพาณิชย์และมีต้นทุนที่คุ้มค่า รวมถึงปริมาณก๊าซธรรมชาติในประเทศเพิ่มขึ้นจากการคลี่คลายข้อพิพาทพื้นที่อ้างสิทธิทับซ้อนทางทะเลกับกัมพูชา

 

อย่างไรก็ตาม ปัญหาสำคัญคือ เงื่อนไขทั้งสามข้อนี้ยังไม่มีข้อใดที่แน่นอนเลย ราคาก๊าซโลกยังคงผันผวนอย่างมากจากปัจจัยภูมิรัฐศาสตร์ เทคโนโลยี CCS ยังมีต้นทุนสูงและประสิทธิภาพไม่สมบูรณ์

 

ขณะที่ข้อพิพาททางทะเลก็ยังไม่สามารถคาดการณ์ได้ว่าจะคลี่คลายเมื่อใด การวางยุทธศาสตร์พลังงานบนสมมติฐานที่ยังไม่เกิดขึ้นจริงจึงมีความเสี่ยงอย่างยิ่ง

 

หากประเทศไทยยังคงพึ่งพา LNG ในระดับสูงเพื่อผลิตไฟฟ้าต่อไป รายงานของ CASE ประเมินว่าจะเกิดความเสี่ยงหลัก สามประการ ในระยะกลางและระยะยาว

 

ประการแรกคือ คาร์บอนล็อคอิน (Carbon Lock-in) ซึ่งหมายถึงภาวะที่ระบบเศรษฐกิจและโครงสร้างพื้นฐานถูกผูกติดกับการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลเป็นเวลานาน โรงไฟฟ้าก๊าซ ท่อส่งก๊าซ สถานีรับ LNG และสัญญาซื้อขายก๊าซหรือไฟฟ้าระยะยาว ล้วนมีอายุใช้งานหลายสิบปี

 

การลงทุนใหม่ในโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้จะทำให้ประเทศต้องใช้ก๊าซต่อไปเพื่อให้การลงทุนคุ้มทุน แม้ในวันที่พลังงานหมุนเวียนจะมีราคาถูกกว่าแล้วก็ตาม สัญญาระยะยาวอาจช่วยลดความเสี่ยงให้ผู้ผลิตพลังงาน

 

แต่ในอีกด้านหนึ่งกลับผลักภาระต้นทุนไปยังผู้ใช้ไฟฟ้า โดยเฉพาะเมื่อราคา LNG ในตลาดโลกพุ่งขึ้นอย่างรวดเร็วจากสงคราม ความขัดแย้ง หรือวิกฤตพลังงาน

 

ประการที่สองคือ การพึ่งพาเทคโนโลยีลดคาร์บอนที่มีราคาแพงและยังไม่แน่นอน ยิ่งประเทศไทยยังใช้ก๊าซในปริมาณมากใกล้เส้นตายปี 2050 ก็ยิ่งจำเป็นต้องลงทุนในเทคโนโลยี CCS หรือไฮโดรเจนเพื่อชดเชยการปล่อยคาร์บอน

 

แต่เทคโนโลยีเหล่านี้ยังมีต้นทุนสูง ต้องใช้พลังงานจำนวนมาก และยังไม่สามารถดักจับคาร์บอนได้ 100% การฝากอนาคตของประเทศไว้กับเทคโนโลยีที่ยังไม่พิสูจน์ความคุ้มค่าจึงเป็นการเดิมพันที่มีความเสี่ยงไม่น้อย

 

ประการที่สามคือ การพัฒนาพลังงานหมุนเวียนอาจช้าลง เมื่อระบบไฟฟ้ายังคงให้ความสำคัญกับโรงไฟฟ้าก๊าซและโครงสร้างพื้นฐานก๊าซเป็นหลัก การลงทุนในโซลาร์ วินด์ พลังงานกักเก็บ ระบบสายส่งอัจฉริยะ และการบริหารจัดการอุปสงค์ไฟฟ้า อาจถูกชะลอออกไป ส่งผลให้ไทยสูญเสียโอกาสในการสร้างอุตสาหกรรมพลังงานสะอาดแห่งอนาคต รวมถึงความสามารถในการแข่งขันด้านเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ

 

คำถามสำคัญจึงกลายเป็นว่า หากไทยต้องการลดความเสี่ยงเหล่านี้ ประเทศควรเดินไปในทิศทางใด รายงานของ CASE for Southeast Asia เสนอแนวทางหลัก ห้าประการ

 

ข้อเสนอแรกคือ การกระจายความหลากหลายของแหล่งก๊าซในระยะสั้นและระยะกลาง พร้อมสร้างพอร์ตสัญญาที่มีทั้งสัญญาระยะยาว ระยะสั้น และการซื้อขายแบบ Spot เพื่อบรรเทาความเสี่ยงจากความผันผวนของราคาและลดการผูกพันระยะยาวที่อาจนำไปสู่คาร์บอนล็อคอิน

 

ข้อเสนอที่สองคือ ลดการสร้างโรงไฟฟ้าก๊าซแห่งใหม่ และหันไปเพิ่มขีดความสามารถของพลังงานหมุนเวียนแทน โดยเฉพาะโซลาร์และพลังงานลม ซึ่งมีต้นทุนลดลงอย่างต่อเนื่องและสามารถเพิ่มความยืดหยุ่นของระบบผลิตไฟฟ้าได้มากขึ้นเมื่อทำงานร่วมกับระบบกักเก็บพลังงาน

 

ข้อเสนอที่สามคือ การสร้างกรอบความมั่นคงพลังงานรูปแบบใหม่บนฐานของพลังงานหมุนเวียน ไม่ใช่เพียงการเพิ่มกำลังผลิต แต่รวมถึงการปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเดิม การพัฒนาโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ การสร้างแรงจูงใจด้านการลงทุน การส่งเสริมเทคโนโลยีดิจิทัล และการปฏิรูปตลาดไฟฟ้าให้รองรับผู้ผลิตไฟฟ้ารายใหม่และการซื้อขายไฟฟ้าที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น

 

ข้อเสนอที่สี่คือ การวางแผนระบบไฟฟ้าแบบบูรณาการทั้งระบบ โดยเชื่อมโยงการผลิตไฟฟ้า ระบบสายส่ง การกักเก็บพลังงาน การจัดการอุปสงค์ และเทคโนโลยีดิจิทัลเข้าด้วยกัน แทนการวางแผนแบบแยกส่วนเช่นที่ผ่านมา

 

และข้อเสนอสุดท้ายคือ การจัดทำแผนเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เป็นธรรม (Just Energy Transition) ร่วมกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทุกฝ่าย

 

คำว่า “เป็นธรรม” อาจดูเป็นนามธรรมในทางนโยบาย แต่เมื่อมองจากชีวิตของผู้คน ความหมายของมันกลับชัดเจนมาก ตั้งแต่ชุมชนที่ตั้งอยู่ใกล้โรงไฟฟ้าก๊าซหรือสถานีรับก๊าซ ซึ่งต้องเผชิญความกังวลด้านสุขภาพ ความปลอดภัย และผลกระทบต่อการทำมาหากิน ไปจนถึงแรงงานในอุตสาหกรรมพลังงานที่อาจได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนผ่าน

 

และระบบนิเวศที่อาจถูกกระทบจากการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงาน ไม่ว่าไทยจะเลือกเดินหน้าพึ่งพาก๊าซต่อไปหรือเร่งเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานหมุนเวียน เสียงของผู้ได้รับผลกระทบเหล่านี้ควรเป็นส่วนหนึ่งของสมการในการวางแผนพลังงานระดับชาติ

 

ในอดีต โครงการก่อสร้างท่อส่งก๊าซ สถานีรับ LNG โรงไฟฟ้า และโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานในหลายพื้นที่ของประเทศ มักก่อให้เกิดความขัดแย้งระหว่างรัฐ นักลงทุน และชุมชนท้องถิ่นอยู่เสมอ ความกังวลเรื่องคุณภาพอากาศ ความปลอดภัย การใช้ที่ดิน การประมง การเกษตร และวิถีชีวิต ไม่เคยเป็นเพียงประเด็นสิ่งแวดล้อม แต่เป็นประเด็นความเป็นธรรมทางสังคมด้วย

 

ด้วยเหตุนี้ แผนเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ครอบคลุมจึงไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการกำหนดตัวเลขกำลังผลิตไฟฟ้าหรือสัดส่วนเชื้อเพลิง แต่ควรกำหนดเป้าหมายที่ชัดเจนในการ ลดการใช้ก๊าซทั้งในภาคการผลิตไฟฟ้าและภาคอุตสาหกรรม

 

พร้อมวางกลยุทธ์รองรับผลกระทบทางเศรษฐกิจ การจ้างงาน การพัฒนาทักษะแรงงานใหม่ และการปรับโครงสร้างราคาก๊าซและค่าไฟฟ้าให้เป็นธรรมต่อผู้บริโภคที่ยังต้องพึ่งพาไฟฟ้าจากก๊าซในช่วงเปลี่ยนผ่าน

 

ท้ายที่สุด ประเด็นสำคัญอาจไม่ใช่ว่าก๊าซธรรมชาติควรถูกยกเลิกทันทีหรือไม่ แต่คือประเทศไทยจะจัดการ “การพึ่งพาก๊าซ” อย่างไรไม่ให้กลายเป็นภาระของคนรุ่นต่อไป หากการลงทุนในวันนี้ทำให้ประเทศติดอยู่กับเชื้อเพลิงฟอสซิลไปอีกหลายทศวรรษ

 

ต้นทุนที่แท้จริงอาจไม่ได้อยู่เพียงในบิลค่าไฟหรือราคาก๊าซ แต่รวมถึงต้นทุนจากการสูญเสียโอกาสในการแข่งขัน การเผชิญความเสี่ยงจากวิกฤตพลังงานโลก และการไม่สามารถบรรลุเป้าหมาย Net Zero ที่ประเทศไทยประกาศต่อประชาคมโลกไว้ด้วย

 

 

อ้างอิง: ธารา บัวคำศรี เรียบเรียงจากรายงาน CASE for Southeast Asia เรื่องความเสี่ยงของการพึ่งพาก๊าซธรรมชาติและ LNG ต่อการเปลี่ยนผ่านพลังงานของประเทศไทย