เล่าจากภาพ

โดย...ถาวร หลีกภัย

การออกภาคสนามนิสิตปี 4 และ 5 ของภาควิชาธรณีวิทยา จุฬาฯ ที่ อ.หนองบัวลำภู จ.อุดรธานี ในปี 2507 นิสิตปี 4 มีหน้าที่ช่วยนิสิตปี 5 ผมมีหน้าที่เป็นผู้ช่วยคุณสนาม สวนศิลป์พงศ์ และคุณประคัลภ์ อุดมอักษร เป็นผู้ช่วยคุณวัฒนชัย บุญยเกียรติ์ โรงเรียนบ้านนาดอกไม้จะเป็นที่พักในการทำงาน ยังจำได้ว่าเมื่อพวกเราไปถึงโรงเรียนก็มองหาคนต้อนรับ ปรากฏว่ามีชายสองคนยืนคอยพวกเราอยู่แล้ว ทั้งสองคนยืนอยู่ห่างกันพอประมาณพิจารณาจากรูปร่างภายนอกพวกเราก็ปรึกษากันว่าคนที่ดูทะมัดทะแมง มีบุคลิกดูดีกว่าน่าจะใช่ครูใหญ่เพราะว่าอีกคนดูผิวคล้ำ ผอมบาง พวกเราจึงเดินไปหาคนที่คิดว่าใช่ ทำความเคารพแล้วถามว่า “ครูใหญ่ใช่ไหมครับ” มีเสียงดังฟังชัดเจนตอบมาจากชายอีกคนว่า “ผมนี่แหละครูใหญ่” พวกเราทุกคนจึงได้ข้อคิดเตือนใจในบัดนั้นว่า อย่าดูคนจากภายนอก คนแรกที่พวกเราเดินไปหาและยกมือไหว้ ปรากฏว่าเป็นภารโรง และคนที่เราคิดว่าเป็นภารโรงกลับเป็นครูใหญ่ หลังจากครูใหญ่ได้ชี้แจงการจะใช้ชีวิตที่นี่แล้วก็พาพวกเราไปที่พักซึ่งก็เป็นห้องเรียนนั่นเอง พวกเราได้ช่วยกันจัดห้องให้เหมาะกับการที่จะพักแรมที่นี่เป็นเวลาหลายวัน สำหรับการกินอยู่ก็ไม่มีอะไรที่แปลกไปจากที่อื่น เพียงแต่ที่นี่ไม่มีห้องสุขา เวลาถ่ายทุกข์เราต้องไปทุ่งกัน แทบทุกคนจะบ่นว่าทุ่งที่นี่หญ้ามันสูง ผมจำได้ว่าเพื่อนผมได้แนะนำว่าให้หาทำเลที่มีขอนไม้หรือต้นไม้ที่ล้มแล้ว “ไม่มีปัญหาเรื่องหญ้าสูง วิวดีด้วย” เพื่อนบอก หลังจากนั้นมาดูเหมือนไม่มีใครบ่นเรื่องหญ้าสูงอีกเลย

เช้าวันรุ่งขึ้น คุณสนามกับผมก็ออกทำงานในภาคสนามเพื่อทำแผนที่ธรณีวิทยา เราสะพายเป้คนละใบภายในเป้มีกระติกน้ำ อาหารมื้อเที่ยง ค้อนธรณีวิทยา แผนที่ภูมิประเทศ เข็มทิศแว่นขยายและอุปกรณ์อื่นๆ ที่ใช้ในการสำรวจครบครัน เมื่อพอหินโผล่ที่ใดก็แสดงว่าหินส่วนใหญ่ใต้ดินบริเวณนั้นก็เป็นหินชนิดเดียวกันกับหินที่โผล่มาให้เราเห็น เราก็ใช้ค้อนทุบเพื่อดูเนื้อหินด้วยตาเปล่าและใช้แว่นขยายช่วยเพื่อดูเนื้อหินให้ชัดเจนขึ้นแบบเดียวกับที่เราใช้แว่นขยายส่องดูเนื้อพระเครื่องกัน เพื่อดูว่าเป็นหินประเภทใด นักธรณีวิทยาแบ่งหินออกเป็น 3 ประเภท ตามลักษณะการเกิดหินตะกอนหรือหินชั้น หินอัคนีและหินแปร ถ้าเราสำรวจในพื้นที่หินปูนและเราอยากจะทดสอบให้แน่ชัดว่าใช่หินปูนหรือไม่ ก็ลองหยดกรดเกลือเจือจางซึ่งเป็นตัวช่วยอีกอย่างที่จะมีในเป้ของนิสิตในการออกภาคสนาม กรดเกลือทำปฏิกิริยากับหินปูนจะเกิดฟองฟู่ของคาร์บอนไดออกไซด์ ถ้าพบหินเป็นชั้นเราก็วัดทิศทางการวางตัวของชั้นหินและการเอียงเทของชั้นหินด้วยเข็มทิศ แล้วลงตำแหน่งที่พบหินในแผนที่ภูมิประเทศ ซึ่งจะมีเส้นที่บอกเส้นชั้นความสูง แทนความสูงต่ำของพื้นที่จริง เราทำงานในวันที่อากาศร้อนจัดมากเพราะอยู่ในเดือน เม.ย. ซึ่งเป็นเดือนที่ร้อนที่สุดของฤดูร้อน เวลาเที่ยงคืนจนถึงเวลาบ่าย อากาศร้อนจนพูดได้ว่าร้อนตับแตกทีเดียว อาหารกลางวันและน้ำได้หมดไปตั้งแต่ตอนเที่ยงวันแล้ว คุณสนามผู้นำการสำรวจได้เปลี่ยนแปลงเส้นทางเดินไม่ซ้ำเส้นทางเดิมเพื่อจะได้ครอบคลุมพื้นที่สำรวจมากขึ้นและเป็นเส้นทางที่จะกลับสู่ที่พักได้ในที่สุด การเดินทางไกลในพื้นที่ที่เราไม่เคยสำรวจมาก่อนจึงต้องอาศัยเข็มทิศและแผนที่ในการเดินสำรวจ เพื่อจะได้รู้ว่าเรากำลังอยู่ที่ไหน วันนั้นเราก็ไม่พบผู้คนที่จะถามอะไรได้เลย เราทำงานไปสายตาก็มองหาแหล่งน้ำเพื่อจะได้ดื่มดับการกระหายน้ำแต่ก็ไม่พบเลย จนบ่ายแก่ๆ เรากระหายน้ำมากจนคอแห้งและแทบจะหมดแรงด้วยกันทั้งคู่แล้ว ในที่สุดเราก็ได้มาพบแอ่งน้ำโคลนกลางถนน เป็นน้ำขุ่นสีแดง ผมพิจารณาแล้วพิจารณาอีกก็เห็นว่าน้ำสกปรกเกินไป แม้จะกระหายน้ำแค่ไหนก็ยอมรับว่ายังทำใจไม่ได้ ดื่มไม่ลง และคิดในใจว่า ดื่มน้ำปัสสาวะตัวเองยังจะดีเสียกว่า ผมได้บอกคุณสนามว่า ผมขอใช้วิธีนอนพักกลางถนนเพื่อให้เรี่ยวแรงกลับคืนมาบ้าง แต่คุณสนามพูดกับผมว่า “ผมไม่ไหวแล้ว จะดื่มน้ำโคลนนี่แหละ เรื่องอื่นว่ากันทีหลัง” แล้วคุณสนามก็ก้มต้วลงดื่มน้ำโคลนกลางถนน ทำให้ดูมีเรี่ยวแรงขึ้น จนสามารถมาถ่ายรูปผมที่หมดแรงต้องนอนพักอยู่กลางถนนหลังจากนั้นเราทั้งสองคน ได้เดินทางต่ออย่างอ่อนระโหยโรยแรงจนกลับถึงที่พักในเวลาพลบค่ำของวันนั้นเอง

สำหรับคุณสนาม เมื่อสำเร็จการศึกษาแล้วก็ได้รับราชการเป็นนักธรณีวิทยาในกองธรณีวิทยากรมทรัพยากรธรณี ต่อมาได้ทุนไปทำปริญญาเอกที่ประเทศอังกฤษ เมื่อสำเร็จการศึกษาแล้วก็กลับมาทำงานในกองธรณีวิทยาอยู่ระยะหนึ่ง ก่อนที่จะลาออกทำธุรกิจส่วนตัว ข่าวในหนังสือพิมพ์ที่ผู้ขอแสดงความยินดีกับ ดร.สนาม ในโอกาสฉลองการทำยอดขายเครื่องจักรเย็บผ้าได้มากมาย บอกถึงความสำเร็จของ ดร.สนาม ในการทำธุรกิจเป็นอย่างดี ดังนั้นการจะนำเรื่องความหลังของเศรษฐีใหญ่เคยดื่นน้ำโคลนกลางถนนอาจจะทำให้ภาพพจน์ ดร.สนามเสียหายได้ ผมจึงโทรศัพท์เพื่อขออนุญาตและ ดร.สนามไม่ขัดข้องที่ผมจะเขียนถึงเรื่องนี้ อย่างน้อยก็เป็นข้อมูลมีประโยชน์สำหรับผู้ที่สนใจอาชีพนักธรณีวิทยาจะได้ทราบถึงความยากลำบากของการออกภาคสนามของผู้ที่จะเรียนธรณีวิทยาว่ารุ่นเก่าก่อนเขาเคยมีประสบการณ์จริงในภาคสนามอย่างไรบ้าง และผมขอยืนยันว่าในการประกอบอาชีพจริงในการเป็นนักธรณีวิทยาของผม บางครั้งผมก็อยู่ในสถานการณ์ที่สาหัสกว่าเรื่องนี้เสียอีก การได้รู้แนวทางไว้ก่อนจะได้มีการเตรียมตัวรับสถานการณ์จริงได้ดีกว่าแน่นอน อย่างไรก็ตามนักธรณีรุ่นใหม่อาจจะไม่เจอกับเหตุการณ์ดังที่ได้เล่ามาแล้วตามความเปลี่ยนแปลงของเมืองและสิ่งแวดล้อมที่ได้เปลี่ยนไปตามยุคสมัย ที่เห็นได้ชัดเจน อ. หนองบัวลำภู ก็กลายเป็น จ.หนองบัวลำภู ไปแล้ว

ผมได้พบ ดร.สนาม ในงานฉลอง 85 ปี ของอาจารย์ไสว สุนทโรวาท ซึ่งจัดโดยลูกศิษย์ธรณีวิทยาจุฬาฯ ที่โรงแรมตวันนา สุรวงศ์ เมื่อวันที่ 16 ส.ค. 2555 เราจึงได้รำลึกถึงเหตุการณ์ในครั้งนั้น ดอกเตอร์ได้ให้เหตุผลกับผมว่าที่กล้าดื่มน้ำโคลนกลางถนน เพราะเห็นว่าตัวแมงวิ่งอยู่บนผิวน้ำมันก็ไม่ตาย น้ำก็ไม่น่ามีอันตรายถึงตายได้ และเวลานั้นก็กระหายน้ำมากเหลือเกินจึงตัดสินใจดื่มเพื่อให้มีชีวิตรอดไว้ก่อน