ดวงจันทร์บังดาวอัลเดบารัน

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ดวงจันทร์บังดาวเป็นปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ส่วนใหญ่ดาวที่ถูกบังเป็นดาวสว่างน้อย สังเกตได้ยากด้วยตาเปล่าหรือกล้องสองตา เช้ามืดวันพฤหัสบดีที่ 20 ก.ค. 2560 ดวงจันทร์เสี้ยวจะบังดาวอัลเดบารันหรือดาวตาวัว (อีกชื่อหนึ่งคือดาวโรหิณี) สามารถสังเกตเห็นการบังได้ในพื้นที่ส่วนใหญ่ โดยเฉพาะทางตอนบนของประเทศไทย รวมถึงกรุงเทพฯ

ดวงจันทร์เคลื่อนที่รอบโลกโดยมีระนาบวงโคจรเอียงทำมุมประมาณ 5 องศา กับเส้นสุริยวิถี หรือแนวการเคลื่อนที่ปรากฏของดวงอาทิตย์บนท้องฟ้าเมื่อมองจากโลก ซึ่งอีกนัยหนึ่งคือระนาบที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ดาวที่มีโอกาสถูกดวงจันทร์บังได้จึงต้องเป็นดาวที่มีตำแหน่งอยู่ไม่ไกลจากแนวสุริยวิถีมากนัก

ดวงจันทร์บังดาวเกิดขึ้นเป็นประจำทุกวันวันละหลายครั้ง แต่อาจไม่ค่อยน่าสนใจนักสำหรับคนทั่วไป เพราะส่วนใหญ่เป็นดาวที่มีความสว่างน้อย ประกอบกับดวงจันทร์ที่มีความสว่างมาก จึงจำเป็นต้องใช้กล้องโทรทรรศน์ในการสังเกต

นักดาราศาสตร์บอกความสว่างของวัตถุท้องฟ้าต่างๆ ด้วยโชติมาตรหรืออันดับความสว่าง ยิ่งมีค่าน้อยยิ่งสว่าง ดาวพฤหัสบดีที่เราเห็นในเวลาหัวค่ำของช่วงนี้มีโชติมาตรประมาณ -2 ดาวเสาร์มีโชติมาตร 0 ดาวศุกร์ที่เห็นในเวลาเช้ามืดมีโชติมาตรประมาณ -4 ดาวเหนือมีโชติมาตร 2 ดาวที่จางที่สุดที่ตาเปล่าของคนสายตาปกติจะมองเห็นได้ในเวลากลางคืนที่ท้องฟ้ามืดสนิทมีโชติมาตรประมาณ 6-7

หากไม่นับดาวเคราะห์ บริเวณใกล้แนวสุริยวิถีมีดาวสว่างอันดับต้นๆ บนท้องฟ้าจำนวน 4 ดวง ที่มีโอกาสถูกดวงจันทร์บัง ได้แก่ ดาวอัลเดบารันหรือดาวตาวัวในกลุ่มดาววัว (โชติมาตร 0.9) ดาวหัวใจสิงห์ในกลุ่มดาวสิงโต (โชติมาตร 1.4) ดาวรวงข้าวในกลุ่มดาวหญิงสาว (โชติมาตร 1.0) และดาวแอนทาเรสหรือดาวปาริชาตในกลุ่มดาวแมงป่อง (โชติมาตร 1.0) โดยความสว่างของดาวเหล่านี้เปลี่ยนแปลงขึ้น-ลงได้เล็กน้อย อันเป็นธรรมชาติของดาวแปรแสง

ช่วงปีปัจจุบันหรืออนาคตในระยะใกล้นี้ ดาว อัลเดบารันมีโอกาสถูกดวงจันทร์บังได้เฉพาะในช่วงปี 2558-2561 ดาวหัวใจสิงห์ในช่วงปี 2559-2561 ดาวรวงข้าวในช่วงปี 2567-2568 และดาวแอนทาเรสในช่วงปี 2566-2571 การบังแต่ละครั้ง ผู้สังเกตบางส่วนของโลกเท่านั้นที่มีโอกาสเห็นได้ และหากเกิดขึ้นในช่วงที่เป็นเวลากลางวันก็ไม่สามารถเห็นได้ ประเทศไทยหรือสถานที่ใดสถานที่หนึ่งบนพื้นโลกจึงมีโอกาสเห็นดวงจันทร์บังดาวสว่างได้ไม่บ่อย

ระยะเวลาที่ดาวดวงใดดวงหนึ่งจะถูกดวงจันทร์บังขึ้นอยู่กับเส้นทางการเคลื่อนที่ของดวงจันทร์เทียบกับดาวดวงนั้น การบังใช้เวลาสั้นในกรณีดาวผ่านใกล้ขอบดวงจันทร์ด้านทิศเหนือหรือทิศใต้ แต่สามารถใช้เวลาได้นานถึง 1 ชั่วโมงครึ่ง หากดาวมีแนวการเคลื่อนที่ผ่านกลางดวงจันทร์พอดี คือเริ่มบังที่ขอบด้านทิศตะวันออก แล้วไปสิ้นสุดที่ขอบด้านทิศตะวันตก (ดวงจันทร์เคลื่อนที่จากทิศตะวันตกไปทิศตะวันออกเมื่อเทียบกับดาวที่อยู่นิ่งบนฟ้า แต่เคลื่อนจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตกเมื่อเทียบกับขอบฟ้าของผู้สังเกต)

หากการบังเกิดขึ้นในช่วงข้างขึ้น ซึ่งด้านสว่างของดวงจันทร์หันไปทางทิศตะวันตก ด้านมืดหันไปทางทิศตะวันออก ขอบด้านมืดของดวงจันทร์จะเคลื่อนเข้าบังดาว หลังจากนั้นดาวจะกลับมาปรากฏที่ขอบด้านสว่าง หากเป็นข้างแรมจะกลับกัน คือขอบด้านสว่างของดวงจันทร์จะเคลื่อนเข้าบังดาวก่อน หลังจากนั้นดาวจะกลับมาปรากฏที่ขอบด้านมืด ดังนั้นส่วนใหญ่การสังเกตดวงจันทร์บังดาวฤกษ์จะเห็นได้ง่ายกว่าในช่วงที่เป็นข้างขึ้น เพราะเมื่อเริ่มบัง ดาวจะหายวับไปทันทีเบื้องหลังด้านมืดของดวงจันทร์

เช้ามืดวันพฤหัสบดีที่ 20 ก.ค. 2560 หากท้องฟ้าเปิด ไม่มีเมฆบดบัง ดวงจันทร์ซึ่งสว่างเป็นเสี้ยวข้างแรมจะเข้าบังดาวอัลเดบารันในกลุ่มดาววัว แต่เห็นได้เฉพาะบางพื้นที่ของประเทศ โดยเฉพาะในภาคเหนือ ภาคกลาง ภาคใต้ตอนบน และส่วนใหญ่ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ บริเวณที่ไม่เห็นการบังคือพื้นที่ส่วนใหญ่ของภาคใต้ ส่วนด้านตะวันออกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคตะวันออก คาดว่าสังเกตไม่ได้หรือสังเกตได้ยากเพราะการบังเริ่มขึ้นในช่วงที่ท้องฟ้าเริ่มสว่างพอสมควรแล้ว

หากสังเกตจากกรุงเทพฯ การบังเริ่มเวลา 05.24 น. ขณะนั้นดวงจันทร์อยู่สูงทางทิศตะวันออกที่มุมเงยประมาณ 37 องศา ดาวอัลเดบารันจะปรากฏอยู่ใกล้ขอบด้านสว่างของดวงจันทร์ ค่อนไปทางปลายเสี้ยวด้านทิศใต้ (ขวามือ) สังเกตได้ดีในกล้องสองตาและกล้องโทรทรรศน์ การบังสิ้นสุดในเวลา 05.49 น. เมื่อดาวกลับมาปรากฏที่ขอบด้านมืด ซึ่งเวลานั้นดวงอาทิตย์ใกล้จะขึ้นเหนือขอบฟ้าแล้ว จึงอาจไม่สามารถสังเกตได้ในช่วงสิ้นสุดการบัง เวลาเริ่มบังสำหรับจังหวัดอื่นๆ จะแตกต่างจากนี้เล็กน้อย ตัวอย่างเช่น ขอนแก่น 05.23 น. เชียงใหม่ 05.14 น. นครราชสีมา 05.25 น.

แนวเส้นที่เป็นขอบเขตด้านทิศใต้ของการบังในวันนี้พาดผ่านบริเวณ อ.กุยบุรี ของ จ.ประจวบคีรีขันธ์ ลากไปถึง อ.คลองหาด ของ จ.สระแก้ว บริเวณที่อยู่เหนือแนวเส้นนี้มีโอกาสเห็นการบังได้ แต่ภาคตะวันออกและด้านตะวันออกของภาคอีสานสังเกตได้ยากเพราะท้องฟ้าเริ่มสว่างเมื่อเริ่มการบัง ส่วนบริเวณที่อยู่ใต้แนวเส้นนี้จะไม่เห็นการบัง แต่ยังคงสามารถเห็นดาวอัลเดบารันอยู่ใกล้ขอบดวงจันทร์

หลังจากวันนี้ สัปดาห์หน้าในคืนวันอังคารที่ 25 ก.ค. 2560 จะมีปรากฏการณ์ดวงจันทร์บังดาวหัวใจสิงห์ ประเทศไทยสังเกตการบังได้เฉพาะในภาคใต้ โดยวันนั้นดาวพุธก็อยู่ใกล้ดวงจันทร์และดาวหัวใจสิงห์ด้วย

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (16-23 ก.ค.)

ดาวพุธ ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ เป็นดาวเคราะห์สว่าง 3 ดวง ที่สังเกตได้บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวหญิงสาว อยู่สูงบนท้องฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลาหัวค่ำ ตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกในเวลา 5 ทุ่มครึ่ง

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ซึ่งพื้นที่ส่วนหนึ่งคั่นอยู่ระหว่างกลุ่มดาวแมงป่องกับคนยิงธนู เวลาหัวค่ำดาวเสาร์อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลา 4 ทุ่ม และตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลาตี 3 ครึ่ง

ดาวพุธอยู่ในกลุ่มดาวสิงโต ต่ำกว่าดาวหัวใจสิงห์ซึ่งเป็นดาวสว่างที่สุดในกลุ่มดาวนี้ หลังดวงอาทิตย์ตกดาวพุธอยู่เหนือขอบฟ้าทิศตะวันตก จากนั้นตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณ 2 ทุ่มครึ่ง

หลังดาวเสาร์ตกในเวลาตี 3 ครึ่ง ดาวศุกร์เป็นดาวเคราะห์สว่างดวงเดียวบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด อยู่ในกลุ่มดาววัว ขึ้นเหนือขอบฟ้าทิศตะวันออกในเวลาประมาณตี 3 เมื่อท้องฟ้าเริ่มสว่างในเวลาตี 5 ดาวศุกร์จะเคลื่อนสูงขึ้นไปที่มุมเงยประมาณ 30 องศา

สัปดาห์นี้เป็นครึ่งหลังของข้างแรม ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด สว่างครึ่งดวงในวันที่ 17 ก.ค.หลังจากนั้นไปอยู่ใกล้ดาวอัลเดบารันในเช้ามืดวันที่ 20 ก.ค. เกิดการบังเห็นได้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย โดยมีดาวศุกร์อยู่ห่างดวงจันทร์ที่ระยะ 8 องศา เช้ามืดวันที่ 21 ก.ค.ดวงจันทร์ยังคงอยู่ใกล้ดาวศุกร์ที่ระยะห่าง 7 องศา เป็นปรากฏการณ์ดาวเคียงเดือนที่สวยงามก่อนจันทร์ดับในวันที่ 23 ก.ค.

สถานีอวกาศนานาชาติซึ่งโคจรรอบโลกที่ความสูงประมาณ 400 กิโลเมตร ปรากฏให้เห็นได้ด้วยตาเปล่าเมื่อแสงอาทิตย์ตกกระทบ โดยมีลักษณะเป็นดาวสว่างเคลื่อนที่บนท้องฟ้า คืนวันเสาร์ที่ 22 ก.ค. 2560 กรุงเทพฯ และบริเวณใกล้เคียงเห็นสถานีอวกาศเริ่มปรากฏใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลา 19.45 น. จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้น ผ่านเหนือศีรษะในเวลา 19.48 น. สิ้นสุดการมองเห็นใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออกเฉียงเหนือในเวลา 19.52 น.