จันทร์เพ็ญที่จุดไกลโลกที่สุด

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

วันศุกร์ที่ 9 มิ.ย. 2560 ดวงจันทร์จะมีตำแหน่งบนท้องฟ้าอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์เมื่อสังเกตจากโลก ทำให้เราเห็นดวงจันทร์สว่างเต็มดวง ซึ่งวันนั้นใกล้เคียงกับช่วงที่ดวงจันทร์อยู่ห่างโลกมากที่สุด

ดวงจันทร์โคจรรอบโลกด้วยคาบประมาณหนึ่งเดือน รูปร่างของวงโคจรที่เป็นวงรีประกอบกับแรงโน้มถ่วงรบกวนจากดวงอาทิตย์และวัตถุต่างๆ ในระบบสุริยะ ทำให้ดวงจันทร์มีระยะห่างจากโลกเปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลา โดยเฉลี่ยดวงจันทร์อยู่ห่างโลกประมาณ 384,400 กิโลเมตร แต่สามารถเข้าใกล้ได้ที่ระยะประมาณ 357,000 กิโลเมตร ขณะผ่านจุดใกล้โลกที่สุด และอยู่ห่างออกไปที่ระยะประมาณ 406,000 กิโลเมตร ขณะผ่านจุดไกลโลกที่สุด วัดจากศูนย์กลางโลกถึงศูนย์กลางดวงจันทร์

ระยะห่างที่เปลี่ยนแปลงไป ทำให้ดวงจันทร์มีขนาดปรากฏบนท้องฟ้าเปลี่ยนแปลงตามไปด้วย แต่โดยทั่วไปเราจะสังเกตการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวได้ยาก เพราะไม่มีไม้บรรทัดหรือสิ่งเปรียบเทียบอยู่บนท้องฟ้า ในคืนเดียวกัน เรามักจะรู้สึกว่าดวงจันทร์มีขนาดใหญ่เป็นพิเศษขณะปรากฏอยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้า และมีขนาดเล็กกว่าเมื่อเคลื่อนสูงขึ้นไปอยู่เหนือศีรษะ ทั้งๆ ที่ดวงจันทร์เคลื่อนมาอยู่ใกล้เราซึ่งอยู่บนผิวโลกมากขึ้นเมื่อดวงจันทร์อยู่สูง

ในระยะหลายปีมานี้ เรามักจะได้ยินข่าวในแวดวงดาราศาสตร์ซึ่งเรียกจันทร์เพ็ญขณะใกล้โลกที่สุดว่าซูเปอร์มูน (Supermoon) ตามโหรคนหนึ่งซึ่งอ้างว่าเหตุการณ์นี้มีอิทธิพลต่อสภาพอากาศ แผ่นดินไหว และภูเขาไฟระเบิดบนโลก นอกจากนี้ยังมีการเรียกจันทร์เพ็ญขณะไกลโลกที่สุดว่าไมโครมูน (Micromoon) ซึ่งโดยส่วนตัวของผู้เขียนรู้สึกว่าสองคำนี้ให้ภาพเกินจริงไปมากเกี่ยวกับขนาดที่เปลี่ยนไปของดวงจันทร์ อาจทำให้หลายคนเข้าใจผิดไปในทำนองที่ว่าดวงจันทร์จะมีขนาดใหญ่มากเมื่อเป็นซูเปอร์มูนหรือเล็กมากเมื่อเป็นไมโครมูน

เราอาจสร้างสถานการณ์จำลองง่ายๆ โดยนำเหรียญบาทซึ่งมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2 เซนติเมตร แปะติดไว้บนผนัง เพื่อแทนดวงจันทร์ หากเรายืนห่างจากผนัง 2 เมตร 20 เซนติเมตร ขนาดของเหรียญบาทจะมีขนาดใกล้เคียงกับดวงจันทร์เพ็ญโดยเฉลี่ยที่มองเห็นด้วยตาเปล่าบนท้องฟ้า

เมื่อดวงจันทร์อยู่ใกล้โลกที่สุด เท่ากับเราเห็นเหรียญบาทขณะก้าวเข้าไปใกล้ผนังจากจุดเดิม (2 เมตร 20 เซนติเมตร) อีกราว 15 เซนติเมตร และเมื่อดวงจันทร์อยู่ไกลโลกที่สุด เท่ากับเราเห็นเหรียญบาทขณะถอยห่างจากจุดเดิมออกไปอีกราว 15 เซนติเมตร ระยะห่างที่ต่างกัน 30 เซนติเมตร หรือประมาณไม้บรรทัดยาว 1 ฟุต ระหว่างจุดใกล้และไกลที่สุดนั้น แทบไม่ทำให้ขนาดของเหรียญบาทที่มองเห็นจากสองจุดนี้แตกต่างกันเลย

เราจะสามารถเห็นความแตกต่างของจันทร์เพ็ญขณะใกล้โลกที่สุดกับจันทร์เพ็ญขณะไกลโลกที่สุดได้ชัดเจนก็ต่อเมื่อนำภาพถ่ายผ่านกล้องโทรทรรศน์หรือกล้องถ่ายภาพที่ซูมได้หลายเท่า โดยถ่ายในสองช่วงดังกล่าวมาวางเปรียบเทียบกัน ซึ่งจะพบว่าขนาดของดวงจันทร์ขณะใกล้โลกที่สุดกับไกลโลกที่สุดแตกต่างกันประมาณร้อยละ 14

แม้คำเรียกซูเปอร์มูนและไมโครมูนออกจะเกินจริงไปมาก แต่ก็อาจมองในแง่ดีได้อย่างหนึ่งตรงที่ทำให้คนทั่วไปสนใจสอบถามเกี่ยวกับข้อเท็จจริงทางดาราศาสตร์ของเหตุการณ์นี้ คนที่ไม่รู้เกี่ยวกับธรรมชาติของดวงจันทร์ก็สามารถเข้าใจได้มากขึ้นวันที่ 9 มิ.ย. 2560 ดวงจันทร์จะผ่านจุดไกลโลกที่สุดในเวลาประมาณตี 5 ที่ระยะห่าง 406,401 กิโลเมตร จากนั้นจันทร์เพ็ญเกิดขึ้นในเวลาสองทุ่มของวันเดียวกัน ซึ่ง

ดวงจันทร์จะเคลื่อนเข้ามาใกล้โลกอีกเล็กน้อยที่ระยะห่าง 406,272 กิโลเมตร หลังจากวันที่ 9 มิ.ย. ดวงจันทร์เพ็ญขณะใกล้โลกที่สุดจะเกิดขึ้นในวันที่ 2 ม.ค.  2561 และดวงจันทร์เพ็ญขณะไกลโลกที่สุดครั้งถัดไปจะเกิดขึ้นในคืนวันที่ 28 ก.ค. 2561

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (4-11 มิ.ย.)

ท้องฟ้าเวลาหัวค่ำหลังดวงอาทิตย์ตกมีดาวอังคารอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตก ดาวพฤหัสบดีอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศใต้ และดาวเสาร์ที่กำลังจะขึ้นเหนือขอบฟ้าด้านทิศตะวันออก

ดาวอังคารอยู่ในกลุ่มดาววัว เคลื่อนเข้าสู่กลุ่มดาวคนคู่ในสัปดาห์นี้ การสังเกตดาวอังคารทำได้ยาก เนื่องจากเมื่อท้องฟ้าเริ่มมืดลง ดาวอังคารจะอยู่ใกล้ขอบฟ้ามากพอสมควรแล้ว ดาวอังคารกำลังเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น อยู่ในทิศทางเดียวกับดวงอาทิตย์ในปลายเดือน ก.ค. หลังจากนั้นราวกลางเดือน ก.ย. ดาวอังคารจะกลับมาปรากฏบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดบริเวณกลุ่มดาวสิงโต

ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวหญิงสาว เป็นดาวเคราะห์สว่างที่สุดที่เห็นได้ในเวลาหัวค่ำ สัปดาห์นี้ดาวพฤหัสบดีผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลาประมาณ 2 ทุ่ม จากนั้นเคลื่อนต่ำลงเรื่อยๆ จนตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกในเวลาตี 2ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ค่อนไปทางด้านที่ติดกับกลุ่มดาวคนยิงธนู ดาวเสาร์กำลังจะอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ในกลางเดือน มิ.ย.นี้ ช่วงเวลานี้จึงเริ่มเห็นดาวเสาร์อยู่เหนือขอบฟ้าในเวลาหัวค่ำ โดยปรากฏทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ เริ่มเห็นได้ตั้งแต่เวลาประมาณ 1 ทุ่มครึ่ง จากนั้นผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลาตี 1 แล้วเคลื่อนต่ำลงไปอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลาเช้ามืด

ดาวศุกร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดที่เราเรียกว่าดาวประกายพรึก ดาวศุกร์ยังคงอยู่ในกลุ่มดาวปลา ปลายสัปดาห์เข้าสู่กลุ่มดาวแกะ เริ่มเห็นดาวศุกร์ได้เมื่อขึ้นเหนือขอบฟ้าตะวันออกตั้งแต่หลังตี 3 เล็กน้อย จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นจนมีมุมเงยประมาณ 30 องศา ในเวลาตี 5 ดาวพุธอยู่ในกลุ่มดาววัว ต้นสัปดาห์อาจยังพอเห็นได้ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออก หลังจากนั้นดาวพุธจะเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นจนไม่สามารถสังเกตได้

ต้นสัปดาห์เป็นปลายข้างขึ้น ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ คืนวันที่ 4 มิ.ย. ดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดีที่ระยะ 6 องศา และอยู่ห่างดาวรวงข้าวในกลุ่มดาวหญิงสาวที่ระยะ 8 องศา หลังจันทร์เพ็ญในวันที่ 9 มิ.ย. จะเข้าสู่ข้างแรม เช้ามืดวันที่ 10 มิ.ย. จะเห็นดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวเสาร์ที่ระยะ 4 องศา