ญี่ปุ่นยังวิกฤตขาดแรงงาน กดดันเอกชนเร่งปรับตัว

โดย...นรินรัตน์ พรหมพิทักษ์

การขาดแคลนแรงงานในญี่ปุ่นไม่ใช่เรื่องใหม่ แม้ที่ผ่านมารัฐบาลและเอกชนญี่ปุ่นพยายามหาทางแก้ไขปัญหาดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นการเปิดรับแรงงานต่างชาติมากขึ้น หรือการนำหุ่นยนต์และระบบเครื่องจักรมาใช้ในการผลิต

อย่างไรก็ดี ความพยายามดังกล่าวของทั้งภาครัฐและภาคเอกชนยังไม่เพียงพอ สะท้อนออกมาจากผลสำรวจภาคธุรกิจและการผลิตจัดทำโดยธนาคารกลางญี่ปุ่น (บีโอเจ) หรือทันคัน ที่เปิดเผยเมื่อวันที่ 3 เม.ย. พบว่า ดัชนีวัดความเชื่อมั่นในตลาดแรงงานนั้นอยู่ที่ติดลบ 25 จุด ต่ำที่สุดนับตั้งแต่เดือน ก.พ. 1992 หมายความว่า บริษัทที่ประสบปัญหาการขาดแคลนแรงงานมีสัดส่วนมากกว่าบริษัทจ้างงานเกินจำนวน

ความเชื่อมั่นที่ถดถอยลงอย่างหนักดังกล่าว บ่งชี้ว่าความพยายามผลักดันการเปิดรับแรงงานต่างชาติเพื่อหวังมาทดแทนการขาดแคลนแรงงานญี่ปุ่นยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาดังกล่าวได้ แม้ว่าเมื่อเดือน ต.ค.ที่ผ่านมา จำนวนแรงงานต่างชาติในญี่ปุ่นเพิ่มขึ้น 19% ไปอยู่ที่ 1.08 ล้านคน ทุบสถิติ1 ล้านคน ได้เป็นครั้งแรก และปรับตัวขึ้นมาเป็นเวลา 4 ปีติดต่อกันก็ตาม

ทั้งนี้ สาเหตุของปัญหาดังกล่าวมาจากความลักลั่นในการเปิดรับแรงงานต่างชาติ ที่ไม่สามารถทดแทนการขาดแคลนแรงงานของแต่ละภาคส่วนได้อย่างตรงจุด โดยเฉพาะโครงการ ฝึกอบรมชาวต่างชาติของญี่ปุ่น ที่มีจุดมุ่งหมายรับชาวต่างชาติจากประเทศกำลังพัฒนา หรือ เทรนนี่ เข้ามาฝึกทักษะในประเทศ แต่โครงการดังกล่าวกลับทำให้ภาคเอกชนนำเทรนนี่เหล่านี้ไปทำงานที่ไม่ต้องใช้ทักษะแทน เช่น งานในภาคเกษตรกรรมหรือการก่อสร้าง

ขณะที่การเปิดรับผู้อพยพหรือแรงงานไร้ทักษะเข้ามาทำงานโดยเฉพาะ เพื่อจะได้ไม่ต้องดึงแรงงานมีทักษะเข้ามาทำงานแทน กลับไม่ใช่สิ่งที่รัฐบาลนายกรัฐมนตรี ชินโสะ อาเบะ ต้องการเช่นกัน เนื่องจากความวิตกกลัวว่าคนกลุ่มดังกล่าวอาจเข้ามาสร้างปัญหา

สถานการณ์ดังกล่าวจึงทำให้รัฐบาลญี่ปุ่นหันมาผ่อนคลายหลักเกณฑ์การเปิดรับแรงงานต่างชาติมีฝีมือแทน โดยเตรียมจะลดเวลาการอาศัยอยู่ในญี่ปุ่นเพื่อให้ชาวต่างชาติยื่นขอเป็นผู้อาศัยถาวรในประเทศได้เร็วขึ้น ซึ่งคาดว่าจะเหลือเพียง 5 ปี จากเดิมที่ 10 ปี อย่างไรก็ดีมาตรการดังกล่าวยังไม่ประกาศใช้ออกมาอย่างเป็นทางการ และเป็นเพียงการกระตุ้นเพื่อเพิ่มจำนวนแรงงานมีฝีมือ ซึ่งไม่ได้ช่วยแก้ปัญหาเอกชนขาดแคลนแรงงานไร้ทักษะเลย

ด้วยเหตุนี้ เอกชนญี่ปุ่นโดยเฉพาะภาคบริการที่คิดเป็นสัดส่วนราว 70% ของขนาดเศรษฐกิจทั้งหมด แต่กลับมีผลิตภาพแรงงานเพียง 40%ต้องเร่งหาทางฝ่าฟันวิกฤตการขาดแคลนแรงงานครั้งนี้ ด้วยการนำหุ่นยนต์มาใช้ในงานบริการมากยิ่งขึ้น โดยธุรกิจร้านสะดวกซื้อ ร้านอาหาร และห้างค้าปลีกมีการปรับตัวรับกับสถานการณ์ดังกล่าวอย่างเห็นได้ชัด

หนังสือพิมพ์นิกเกอิ รายงานว่า ลอว์สัน หนึ่งในบริษัทเครือข่ายร้านสะดวกซื้อของญี่ปุ่นเตรียมเพิ่มจำนวนร้านสาขาที่ใช้หุ่นยนต์มาคิดเงินและ ห่อสินค้าให้ลูกค้า โดยมองว่าหุ่นยนต์จะช่วยเพิ่มความสะดวกรวดเร็วในการชำระเงินและให้บริการอื่นๆ มากขึ้น หลังบริษัทประสบปัญหาพนักงานขาดแคลน ซึ่งที่ผ่านมาการขึ้นค่าแรงพนักงานรายชั่วโมงเพื่อดึงดูดให้คนมาสมัครงานมากขึ้นนั้นยังไม่ช่วย แก้ปัญหาเท่าที่ควร

ด้านบรรดาร้านอาหารมีความเคลื่อนไหวในทิศทางที่คล้ายคลึงกัน โดย ฮามาซูชิ เครือข่ายร้านอาหารจำหน่ายซูชิสายพาน เพิ่มจำนวนสาขาที่ใช้หุ่นยนต์เป๊ปเปอร์ ซึ่งผลิตโดยบริษัท ซอฟต์แบงก์ กรุ๊ป มาต้อนรับลูกค้าเป็น 3 แห่งในกรุงโตเกียวและเมืองไซตามะ โดยหุ่นดังกล่าวจะให้ข้อมูลลูกค้าเกี่ยวกับจำนวนที่นั่งว่าง ซึ่งมาทำหน้าที่แทนพนักงานต้อนรับลูกค้า ที่ใช้เวลาราว 2 ชั่วโมง/วัน และทำให้พนักงานเอาเวลาดังกล่าวไปใช้ทำงาน อื่นๆ ที่มีความสำคัญมากกว่าแทน ด้านสกายลาร์กเจ้าของเครือข่ายร้านอาหาร เช่น กุสโต้ และแมคโดนัลด์ ญี่ปุ่น เริ่มทดลองนำเครื่องจ่ายเงินอัตโนมัติมาใช้งานแล้ว

ธุรกิจค้าปลีกมีการใช้งานหุ่นยนต์สำหรับงานบริการเพิ่มขึ้นเช่นกัน เช่น อิออนที่วางแผนเพิ่มหุ่นยนต์ทำความสะอาดอัตโนมัติเป็น 400 ตัว ในศูนย์การค้าของบริษัทภายในปีงบการเงิน 2018 หลังบริษัทเริ่มใช้หุ่นยนต์จัดการระบบสต๊อกสินค้าแล้วในร้านสาขาบางแห่ง

การนำหุ่นยนต์มาใช้สำหรับงานบริการยังเกิดขึ้นในอุตสาหกรรมที่หลายฝ่ายอาจไม่คาดคิดอย่างบริษัทผู้ผลิตรถยนต์ โดยล่าสุด โตโยต้า บริษัทรถยนต์ยักษ์ใหญ่ของญี่ปุ่น เปิดตัวบริการให้เช่าหุ่นยนต์ช่วยฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกาย ชื่อ เวลวอล์ก (Welwalk) ซึ่งเป็นขาหุ่นยนต์ช่วยเดิน เพื่อช่วยผู้สูงอายุและผู้ป่วยอัมพฤกษ์หรือโรคอื่นๆ ให้สามารถเดินได้อีกครั้ง

ทั้งนี้ การขยายตัวของสังคมผู้สูงอายุสวนทางอัตราเกิดใหม่ ซึ่งมีแนวโน้มลดความต้องการรถยนต์ในอนาคต เนื่องจากผู้สูงอายุจำนวนมากไม่สามารถขับรถได้แล้วนั้น ทำให้โตโยต้าต้องหาทางแตกธุรกิจไปสู่ภาคส่วนใหม่ๆ

“หากต้องการช่วยให้ผู้สูงอายุที่จำนวนมากขึ้นสามารถเคลื่อนไหวได้ หลังพวกเขาขับรถยนต์ไม่ได้แล้ว เราต้องมองไปให้เหนือกว่ารถยนต์ และก้าวไปสู่การเป็นผู้ผลิตหุ่นยนต์” โทชิยูกิ อิโซเบะ ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร ฟรอนเทียร์ รีเสิร์ช เซ็นเตอร์ ของโตโยต้า กล่าวกับรอยเตอร์ส

โตโยต้าไม่ใช่ผู้ผลิตรถยนต์รายเดียวที่เห็นโอกาสใหม่จากตลาดหุ่นยนต์ โดยก่อนหน้านี้ ฮอนด้า มอเตอร์ ได้เปิดตัวขาหุ่นยนต์ช่วยเดินในปี 2015 ซึ่งเป็นการพัฒนาต่อเนื่องมาจากโครงการหุ่นยนต์อาซิโม

ความพยายามปรับตัวของภาคธุรกิจสู่การนำหุ่นยนต์บริการมาใช้งานมากขึ้นนั้น ทำให้กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรมญี่ปุ่น คาดการณ์ว่าตลาดหุ่นยนต์บริการจะขยายตัวขึ้น 13 เท่า จากในปี 2015 ไปมีมูลค่าที่ประมาณ 4.9 ล้านล้านเยน (ราว 1.55 ล้านล้านบาท) ภายในปี 2035