อดตาย

โดย...อรุณ จิรชวาลา

แทบจะไม่เป็นข่าวในบ้านเรา ทั้งๆ ที่องค์การสหประชาชาติบอกว่าอาจเป็นวิกฤตด้านมนุษยธรรมที่ร้ายแรงที่สุดเท่าที่เคยมีมา นั่นก็คือภาวะอดอยากยากแค้น และโรคระบาดที่เป็นผลต่อเนื่องตามมา ที่แผ่กระจายเป็นวงกว้างในทวีปแอฟริกา มีผลต่อประชากรอย่างน้อย 20 ล้านคนใน 3 ประเทศ คือ โซมาเลีย ซูดานใต้ และไนจีเรีย รวมทั้งประเทศอื่นที่ยังไม่ได้ร้องขอความช่วยเหลืออย่างเป็นทางการ

สาเหตุหลักของวิกฤตคือภาวะฝนแล้ง รองลงไปคือปัญหาที่เกิดจากสงครามกลางเมืองในหลายประเทศ ที่ทำให้เกิดการพลัดถิ่น ประชาชนไม่สามารถทำการเกษตรได้ตามปกติ

ปัญหาความอดอยากในแอฟริกาไม่ใช่ปัญหาใหม่ แต่มีมานานแล้วคนภายนอกอย่างเราได้ยินข่าวทำนองนี้จนชินชา ภาพเด็กตัวผอมโซเหลือแต่หนังหุ้มกระดูกเพราะขาดสารอาหารเป็นภาพที่เราเห็นเป็นประจำ เห็นแล้วก็เกิดความเวทนาสงสาร แต่ก็กลายเป็นเรื่องที่ช่วยอะไรมากไม่ได้

วิกฤตครั้งนี้มีสัญญาณเตือนภัยล่วงหน้าหลายเดือน ตั้งแต่ปลายปีที่แล้วก็มีข่าวว่าผลผลิตอาหารในเอธิโอเปียต่ำกว่าเป้าหมายอาจนำไปสู่วิกฤตที่มีคนอดตายเป็นจำนวนมาก แต่ถึงกระนั้นการเตรียมรับมือของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งภายในและภายนอกก็ไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอ

โซมาเลีย ในปี 2011 ก็เกิดวิกฤตที่ทำให้มีคนอดตายกว่า 2.5 แสนคนมาแล้ว ตอนนี้กำลังเกิดเหตุการณ์ในทำนองเดียวกันอีก และครั้งนี้อาจจะร้ายแรงกว่า เพราะเกิดภาวะแล้งจัดติดต่อกันเป็นปีที่ 2 รวมทั้งปริมาณน้ำฝนในปีนี้ทำสถิติต่ำสุดในรอบ 60 ปี

เป็นที่น่าสังเกตว่า ในอดีตการอดตายไม่ได้เกิดเฉพาะในแอฟริกาเท่านั้น แต่เกิดเป็นครั้งคราวหลายแห่ง ขึ้นอยู่กับปัจจัยด้านดินฟ้าอากาศเป็นหลัก แต่ในระยะหลังประเทศในทวีปอื่นๆ ดูเหมือนจะสามารถขจัดปัดเป่าปัญหานี้ไปได้จนหมดสิ้น เหลือเพียงแอฟริกาที่ยังเป็นข่าวอยู่เนืองๆ

มีผู้เชี่ยวชาญในองค์การระหว่างประเทศที่วิเคราะห์ปัจจัยพื้นฐานของปัญหาว่ามีอยู่หลายประการ ดังนี้

ประการแรก แอฟริกาผลิตอาหารได้น้อย และมักจะไม่เพียงพอ เกิดภาวะฝนแล้งบ่อย ซึ่งยิ่งทำให้ผลผลิตตกต่ำ แม้จะสร้างอ่างเก็บน้ำ แต่ในกรณีที่ฝนไม่ตกติดต่อกันเป็นเวลานาน ก็มีน้ำไม่เพียงพอต่อการเกษตรอยู่ดี

แนวทางแก้ไขที่มักจะพูดถึงคือการทุ่มเทเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของระบบผลิตอาหารให้มากยิ่งขึ้น เพิ่มโอกาสมีผลผลิตเพียงพอต่อการบริโภค

ประการที่สอง ระบบการเข้าถึงสารอาหารของประชาชนขาดประสิทธิภาพ โครงสร้างพื้นฐานที่เกี่ยวข้องมีไม่เพียงพอและไม่ทั่วถึง เช่น ระบบคมนาคม ขนส่ง สื่อสาร ตลอดจนระบบยุ้งฉาง หรือคลังเก็บอาหารเพื่อสำรองสำหรับยามฉุกเฉิน

แนวทางแก้ไข ก็คือ การลงทุนพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานอย่างเข้มข้นมากขึ้น ให้เพียงพอและเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงและใช้ประโยชน์ได้ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนในทวีป

ประการที่สาม ประเทศยากจนเหล่านี้มักปกครองด้วยระบอบเผด็จการ มีการต่อสู้แย่งชิงอำนาจทางการเมืองอยู่เป็นประจำ เกิดสงครามกลางเมืองบ่อยครั้ง กลุ่มผู้มีอำนาจให้ความสำคัญกับความอยู่ดีกินดีและความอยู่รอดของตัวเองมากกว่าของประชาชน นอกจากนี้รัฐบาลยังมีแนวโน้มที่จะไม่ยอมรับความจริง เพราะนั่นหมายถึงความล้มเหลวในการบริหารประเทศ ทำให้ข่าวสารที่ออกมามักจะถูกบิดเบือน และขาดความน่าเชื่อถือ

สำหรับกลุ่มที่ให้ความช่วยเหลือในต่างประเทศ กว่าจะมองเห็นปัญหาก็มักจะเกิดความล่าช้า ตัวอย่าง เช่น สหประชาชาติให้นิยามของวิกฤตที่ทำให้เกิดการอดตายว่าจะต้องมีคนตายไม่ต่ำกว่า 2 ใน 1 หมื่นคนทุกวัน ซึ่งในความเป็นจริงกว่าจะมีสถิตินี้ออกมาสถานการณ์ก็มักจะเลวร้ายมากแล้ว

ความช่วยเหลือจากต่างประเทศ นอกจากจะไม่ใคร่ทันการณ์แล้วยังไม่เพียงพอ ปัจจุบันมีประมาณการว่าจะต้องการความช่วยเหลือ 1,000-4,000 ล้านเหรียญสหรัฐ แต่เพิ่งรวบรวมได้เพียง 200 กว่าล้านเหรียญสหรัฐเท่านั้น

แนวทางแก้ไขมักจะพุ่งเป้าไปที่ผู้บริจาคในต่างประเทศ ว่าจะต้องมีการรณรงค์เพื่อขยายฐานให้กว้างขึ้น รวมทั้งปรับปรุงพัฒนาระบบการตอบสนองให้มีความรวดเร็วมากขึ้น

ผมได้ติดตามศึกษาแนวทางในการวิเคราะห์และแก้ปัญหาของผู้เชี่ยวชาญและหน่วยงานภายนอกเหล่านี้ เสร็จแล้วก็อดเกิดความรู้สึกไม่ได้ว่า ประชาคมโลกกำลังเดินผิดทาง สิ่งที่ทำเป็นเพียงการให้ยาระงับปวดชั่วคราวเท่านั้น หลังจากผ่านเหตุการณ์นี้ไปแล้ว อีกไม่นานก็จะเกิดปัญหาในทำนองเดียวกันอีก เหมือนที่เคยเกิดมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน

ในโลกยุคปัจจุบัน ปัญหาที่ทำให้เกิดการอดตายไม่น่าจะเป็นปัญหาที่แก้ไขได้ยาก เพราะสารอาหารไม่ใช่ของที่หายาก หรือมีราคาแพงจนคนส่วนใหญ่เอื้อมไม่ถึง ในทางตรงข้ามปัญหาที่เห็นกันทั่วไปในทวีปอื่น คือ การบริโภคมากเกินไป จนเป็นโรคอ้วน ซึ่งทำให้เกิดปัญหาสุขภาพอีกแบบหนึ่ง

สิ่งที่ชาวแอฟริกันขาดแคลนไม่ใช่น้ำฝน อ่างเก็บน้ำ คลังอาหาร ถนนหนทาง หรือระบบสื่อสาร แต่เขาขาดแคลนงานที่สร้างรายได้ เพื่อให้มีเงินทองไปซื้อหาอาหารมาบริโภค หากเขามีกำลังซื้อ ความขาดแคลนจะไม่เกิดขึ้น จะมีพ่อค้าและนักธุรกิจที่พร้อมจะสนองความต้องการบริโภค

ยกตัวอย่าง โซมาเลีย ประเทศนี้อยู่ติดทะเล น่าจะสามารถให้สัมปทานแบบปลอดภาษีกับบริษัทต่างชาติ เพื่อพัฒนาแหล่งท่องเที่ยว หรือสร้างท่าเรือน้ำลึกพร้อมนิคมอุตสาหกรรม ในขณะเดียวกันก็ร้องขอประเทศอื่นให้ยอมให้โควตานำเข้าโดยไม่ต้องเสียภาษีสำหรับสินค้าที่ผลิตจากที่นี่ เพียงแค่นี้ก็น่าจะมีบริษัทต่างชาติแห่มาลงทุน เพื่อให้ได้ประโยชน์จากสิทธิพิเศษ และจากค่าจ้างแรงงานต่ำ ทำให้เกิดการจ้างงานมหาศาล รายได้ประชาชาติที่เกิดขึ้นจะมีเกินพอที่จะทำให้โซมาเลียหลุดพ้นจากความหิวโหยอย่างถาวร

แน่นอนว่าการจะหวังให้รัฐบาลโซมาเลียคิดเองและทำเองเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ยาก แต่ก็ไม่น่าเหลือบ่ากว่าแรงสำหรับองค์การระหว่างประเทศที่จะยื่นมือเข้ามาช่วย หรือหากจำเป็นมีมติเข้าไปแทรกแซงได้ บทบาทขององค์กรภายนอกเหล่านี้มีได้หลายประการ เช่น ช่วยร่างกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ช่วยเจรจาต่อรองขอโควตา ช่วยหาบริษัทต่างชาติมาลงทุน รวมทั้งอาจช่วยส่งกองกำลังรักษาความปลอดภัยเข้าไปคุ้มครองนักลงทุนต่างชาติด้วย