เมกะโปรเจกต์ต้องมีทีมผู้สังเกตโกง (จบ)

โดย...พิษณุ พรหมจรรยา

ที่ผ่านมาต้องทำความเข้าใจก่อนว่าปัญหาการทุจริตคอร์รัปชั่นในอดีตที่เกิดขึ้นได้นั้น เกิดจากการที่รายละเอียดทุกอย่างถูกเก็บเป็นความลับ ไม่มีบุคคลที่สามร่วมรู้เห็น หรือตรวจสอบ แต่เมื่อมีผู้สังเกตการณ์ตามข้อตกลงคุณธรรมเข้ามาร่วมติดตามโครงการ ทุกขั้นตอนจะอยู่ในสายตาของบุคคลภายนอก และจะมีการรายงานต่อไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้องด้วย เพราะฉะนั้นหากมีการกำหนดเงื่อนไขแบบตุกติก ก็จะไม่ได้เป็นสิ่งที่รู้กันเพียงหน่วยงานผู้จ้างกับผู้รับจ้างอีกต่อไป แต่มีโอกาสสูงที่จะถูกเปิดโปงไปถึงหน่วยงานสอบสวนการทุจริตและสาธารณชน ดังนั้น การจะทำสิ่งที่ไม่ถูกต้องก็มีความเสี่ยงมากขึ้นที่อาจจะถูกจับได้ ดังนั้น จึงทำให้ต้องระมัดระวังมากขึ้นในการที่จะไม่กระทำความผิด ซึ่งทำให้โอกาสที่จะเกิดการทุจริตคอร์รัปชั่นลดลง

แล้วผู้สังเกตโกงเหล่านี้เป็นใครมาจากไหน มีความรู้ความสามารถแค่ไหนถึงจะมาทำหน้าที่ติดตามกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐที่อาจมีการวางกลไกการทุจริตแบบแนบเนียนและซับซ้อนซ่อนเงื่อน ในเบื้องต้นคณะกรรมการร่วมภาคเอกชน 3 สถาบัน และองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) หรือ ACT จะเป็นผู้พิจารณาคัดเลือกผู้ทรงคุณวุฒิที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญและประสบการณ์ในด้านต่างๆ จากสมาคมวิชาชีพ สมาคมธุรกิจ และภาคประชาสังคม โดยจะเลือกผู้ที่มีความน่าเชื่อถือและไม่มีประวัติด่างพร้อย เพื่อขึ้นบัญชีรายชื่อผู้สังเกตการณ์ข้อตกลงคุณธรรม และทาง ACT จะทำคัดเลือกโครงการที่เหมาะสมกับทักษะความสามารถของผู้สังเกตการณ์แต่ละท่าน

นอกจากนี้ ก่อนที่ผู้สังเกตการณ์จะออกไปทำหน้าที่ก็ต้องผ่านการอบรมหลักสูตรผู้สังเกตการณ์ข้อตกลงคุณธรรม ซึ่งทางสถาบันกรรมการบริษัท ไทย หรือ IOD ได้ร่วมกับกรมบัญชีกลางพัฒนาขึ้นมา เพื่อให้ผู้สังเกตการณ์มีความรู้และความเข้าใจในระบบข้อตกลงคุณธรรม บทบาทหน้าที่ของผู้สังเกตการณ์ในโครงการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ และสามารถรายงานผลการสังเกตการณ์ให้กับคณะกรรมการความร่วมมือป้องกันการทุจริตผ่านทาง ACT ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในปัจจุบันมีจำนวนผู้สังเกตการณ์ที่ขึ้นบัญชีแล้ว 162 คน ซึ่งในจำนวนนี้มี 140 คน ที่ผ่านการอบรมตามหลักสูตรผู้สังเกตการณ์ข้อตกลงคุณธรรมแล้ว และพร้อมลงโครงการปฏิบัติหน้าที่ได้ทันที

เท่าที่ผ่านมาปัญหาที่มักพบบ่อยๆ ก็คือ หลายๆ โครงการที่เข้ามาร่วมโครงการข้อตกลงคุณธรรมนั้นผ่านขั้นตอนของการร่าง TOR มาไกลแล้ว แต่เพิ่งเข้ามาร่วมโครงการในขั้นตอนกลางๆ หรือ ท้ายๆ ของกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง ดังนั้น การทำหน้าที่ของผู้สังเกตการณ์จึงทำได้เพียงแค่การตรวจสอบว่าการดำเนินการและส่งมอบงานเป็นไปตามที่กำหนดไว้ใน TOR หรือไม่ แต่ไม่สามารถร่วมสังเกตการณ์ตั้งแต่การกำหนด TOR ว่าเป็นไปอย่างโปร่งใส เหมาะสมและมีประสิทธิภาพเพียงใด ทำให้ไม่สามารถตรวจสอบความผิดปกติของกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างได้ตั้งแต่ต้นตอ เพราะความไม่ชอบมาพากลของโครงการส่วนใหญ่มักจะเกิดขึ้นตั้งแต่ในขั้นตอนของการร่าง TOR และการจัดประมูลงาน ดังนั้น การเข้ามาสังเกตการณ์กลางทางเมื่อกำหนด TOR ไปแล้ว หรือมีการเปิดประมูลไปแล้ว จึงอาจจะช่วยอะไรไม่ได้มากนักในแง่ของการป้องกันการทุจริตคอร์รัปชั่น

เพราะฉะนั้นโครงการใหม่ๆ ของรัฐบาล โดยเฉพาะโครงการขนาดใหญ่ที่มีมูลค่าสูงๆ จึงสมควรอย่างยิ่งที่จะนำข้อตกลงคุณธรรมมาใช้ และเปิดโอกาสให้ทีมผู้สังเกตโกงได้มีโอกาสเข้าร่วมรับทราบข้อมูลตั้งแต่ต้นทางของกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง ซึ่งเชื่อแน่ว่าจะทำให้การกำหนดเงื่อนไขต่างๆ ใน TOR เป็นไปอย่างโปร่งใสมากขึ้น และลดความเสี่ยงที่จะเกิดการทุจริตคอร์รัปชั่นลงได้

การที่นายกฯ ได้มอบหมายให้หน่วยงานภาครัฐหาแนวทางขยายการจัดทำข้อตกลงคุณธรรม โดยให้มีการร่วมสังเกตการณ์โครงการขนาดใหญ่ของภาครัฐ ตั้งแต่ก่อนร่าง TOR ไปจนสิ้นสุดกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง จึงถือเป็นนิมิตหมายที่ดีและเป็นความริเริ่มที่สมควรได้รับเสียงสนับสนุนจากทุกๆ ฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ผมขออาศัยพื้นที่ของคอลัมน์นี้ ส่งเสียงเชียร์ดังๆ ให้ภาครัฐดำเนินการเรื่องข้อตกลงคุณธรรมในโครงการขนาดใหญ่อย่างจริงจังและต่อเนื่องด้วยคนครับ