สารพิษ VX และสารเคมีกำจัดแมลง

โดย... ผศ.นพ.สุชัย สุเทพารักษ์ ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ข่าวการเสียชีวิตของคิมจองนัม พี่ชายต่างมารดาของคิมจองอึน ผู้นำสูงสุดของเกาหลีเหนือ เป็นที่สนใจของคนทั่วโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อต่อมามีการยืนยันว่าเป็นการลอบสังหาร และมีการใช้สารพิษที่มีชื่อว่า VX เป็นอาวุธสังหาร โดยตรวจพบบนผิวหนังของคิมจองนัม

VX เป็นสารพิษที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาท (Nerve Agent) ในกลุ่มเดียวกับ Tabun, Soman และ Sarin ซึ่งสารพิษซาริน (Sarin) นี้เป็นสารพิษที่ใช้ในการก่อวินาศกรรมในสถานีรถไฟใต้ดินในกรุงโตเกียวโดยกลุ่มลัทธิโอมชินริเกียวในปี 2538

สารทั้ง 4 ตัวนี้เป็นอาวุธสงคราม และอาวุธทำลายล้างสูง (Weapon Of Massive Destruction) สารเหล่านี้มีการเรียกเป็นก๊าซพิษ แต่โดยความเป็นจริงมันเป็นของเหลว แต่เมื่อใช้ร่วมกับระเบิดจะมีการกระจายออกไปเพื่อเพิ่มอำนาจการทำลายล้าง

VX และสารพิษดังกล่าวเป็นสารเคมีในกลุ่มออร์กาโนฟอสฟอรัส (Organophosphorus) หรือบางทีเรียกเป็นสารออร์กาโนฟอสเฟต (Organophosphate) สารนี้จะถูกดูดซึมเข้าร่างกายทั้งทางการกิน การหายใจ และการสัมผัสทางผิวหนัง โดยออกฤทธิ์ไปยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ Acetylcholinesterase ซึ่งเป็นเอนไซม์ที่ควบคุมการทำงานของสารส่งผ่านประสาท (Neurotransmitter) ของระบบประสาท

จะมีผลทำให้เหงื่อแตก น้ำลายฟูมปาก คลื่นไส้อาเจียน อุจจาระร่วง หลอดลมหดเกร็ง สารคัดหลั่ง (น้ำ) ในหลอดลมและปอดเพิ่มขึ้น รูม่านตาหด กล้ามเนื้อกระตุก กล้ามเนื้อเป็นอัมพาต หยุดหายใจ และหัวใจเต้นผิดปกติ

ผู้ได้รับสารนี้จะเสียชีวิตเนื่องจากมีสารคัดหลั่งในหลอดลมและปอดเป็นจำนวนมาก ทำให้ปอดแลกเปลี่ยนออกซิเจนไม่ได้ และกล้ามเนื้อการหายใจเป็นอัมพาต ทำให้หยุดหายใจ

VX มีความเป็นพิษสูง ปริมาณเพียงเล็กน้อยก็ทำให้เสียชีวิตได้ เมื่อสัมผัสผิวหนังตั้งแต่ 10 มิลลิกรัมขึ้นไป หรือหายใจเข้าไป 25-30 มิลลิกรัม นอกจากนี้ยังออกฤทธิ์ได้เร็ว ทำให้เกิดอาการหลังได้รับสารนี้เพียงไม่กี่นาที และทำให้เสียชีวิตในเวลาอันสั้น

มีการใช้สารออร์กาโนฟอสฟอรัสเป็นสารเคมีกำจัดแมลง ซึ่งออกฤทธิ์เหมือนกับสาร VX แต่มีความรุนแรงน้อยกว่ามาก ต้องได้รับสารพิษเป็นจำนวนมากจึงจะมีอาการรุนแรง และออกฤทธิ์ช้ากว่ามาก สามารถรักษาได้ ดังนั้นประชาชนทั่วไปไม่ต้องตระหนกจนเกินไป

สารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสฟอรัสมีการใช้กันอย่างแพร่หลายในงานด้านเกษตรกรรม แต่ไม่ค่อยมีการใช้ภายในอาคารบ้านเรือน โดยสารเคมีกำจัดแมลงที่ใช้ภายในบ้านและอาคารที่อยู่อาศัยจะเป็นสารกลุ่มพัยรีธรอยด์ (Pyrethroids) ซึ่งมีความเป็นพิษต่ำมาก

การเป็นพิษจากสารเคมีกำจัดแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสฟอรัสส่วนใหญ่เกิดจากการตั้งใจดื่ม/กินเป็นปริมาณมากเพื่อทำร้ายตัวเอง และมีเกษตรกรจำนวนหนึ่งที่ได้รับพิษจากการสัมผัสทางผิวหนังระหว่างการทำงานที่มีการฉีดพ่นสารนี้

การรักษาผู้ป่วยที่ได้รับสารออร์กาโนฟอสฟอรัสประกอบด้วย การรีบนำส่งผู้ป่วยไปสถานพยาบาลที่ใกล้ที่สุด โดยแพทย์จะพิจารณาให้ยาต้านพิษตามข้อบ่งชี้ ยาต้านพิษที่ใช้มี 2 อย่าง คือ อะโทรปีน (Atropine) และ Pralidoxime โดยที่อะโทรปีนจะออกฤทธิ์ลดสิ่งคัดหลั่งทำให้ปริมาณสิ่งคัดหลั่งในหลอดลมและปอดลดลง ผู้ป่วยจะหายใจได้ดีขึ้น ส่วน Pralidoxime จะจับกับสารออร์กาโนฟอสฟอรัส ทำให้เอนไซม์ Acetylcholinesterase กลับมาทำงานเป็นปกติ ทำให้อาการและอาการแสดงต่างๆ ดังกล่าวดีขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งจะไปแก้อาการกล้ามเนื้อการหายใจเป็นอัมพาต ทำให้ผู้ป่วยหายใจได้เอง

การป้องกันตนเองจากการเป็นพิษ ประกอบด้วย เกษตรกรต้องผสมสารนี้ด้วยความระมัดระวัง ทำตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด ใช้อุปกรณ์ป้องกันตนเองในระหว่างการผสมสาร การฉีดพ่นสาร การเก็บ และการทิ้งสารเคมีดังกล่าว

ต้องเก็บสารนี้ในที่มิดชิด ห้ามเทแบ่งสารนี้ไปยังขวดหรือภาชนะที่ไม่มีฉลากกำกับ เพื่อป้องกันผู้อื่นได้รับพิษจากสารนี้โดยไม่ได้ตั้งใจ

เกษตรกรต้องเก็บผลผลิตทางเกษตรกรรมหลังฉีดพ่นสารนี้ตามเวลาที่กำหนด ไม่ควรเก็บก่อนเวลาเพราะจะทำให้มีสารนี้ตกค้างในผลผลิตเกินกว่าเกณฑ์มาตรฐานที่ยอมรับ

สำหรับประชาชนทั่วไปควรล้างผัก ผลไม้ และผลิตภัณฑ์ทางเกษตรก่อนบริโภค เพื่อลดการปนเปื้อนจากสารเคมีกำจัดแมลงนี้

สารออร์กาโนฟอสฟอรัสเป็นสารอันตราย แต่หากใช้อย่างถูกต้องด้วยความระมัดระวังก็จะมีประโยชน์มากกว่าโทษ