แนวคิดตั้งต้นที่ดี (1)

โดย...ดร.ปิยะพันธ์ ทยานิธิ

พยัญชนะ ค. อ่านออกเสียงเรียงลำดับอักษรไทยว่า คอ-ควาย และใช้เขียนสะกดคำว่า คน เป็น คอ-คน จึงเป็นสิ่งเตือนสติให้ระมัดระวังความสับสนทางความคิดของคนเรา อย่าไปใช้ปะปนแทนความฉลาดกับความโง่ เพราะคนก็ฉลาดและโง่ได้ตามกาลเทศะ ควายหรือโคก็ฉลาดและโง่ได้ตามวิถีชีวิต ยิ่งเมื่อเอามาเปรียบเทียบข้ามกันก็ย่อมก่อให้เกิดความหลงผิดเห็นผิดเข้าใจผิดไปจนถึงกับฝังใจเคยชินยึดติดเป็นนิสัยสันดาน ประเด็นหลักอยู่ที่วิวัฒนาการทางความคิด คือ กระบวนการคิด (Conception) ตามอารยวิถีที่ดีในแนวทางของความเจริญก้าวหน้ารุ่งเรือง ตั้งแต่จุดเริ่มต้นบนพื้นฐานความคิดและสามัญสำนึก ดังนั้น คอ-คิด หรือแนวคิดตั้งต้น (Initial Concept) จึงเป็นหัวใจสำคัญ

โดยปกติแนวความคิดในการแก้ปัญหาโดยเฉพาะตามอาการ (Symptom) ที่เปลือกนอก (Skin) แบบผิวเผิน (Surface) เป็นครั้งคราว (Sporadic) มักเน้นเพียงบางสิ่งบางอย่างที่สนใจ (Selectiveness) ไม่ว่าบางแง่บางมุม บางจุด บางด้าน บางส่วน บางเรื่อง บางตอน บางที่ บางเวลา หรือบางคน จึงไม่ครอบคลุมไม่ครบถ้วน ไม่สมบูรณ์ และมักมีคำตอบบางอย่างอยู่ในใจทันทีตั้งแต่แรก ด่วนสรุปหรืออุปาทาน (Preconception) ไม่ว่าด้วยอคติ ทิฏฐิมานะ ประสบการณ์อุทาหรณ์ที่ผ่านมาในอดีต หรือความเชื่อถือเชื่อมั่นวางใจมั่นใจที่มีในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม กระบวนการแก้ปัญหาที่ดีจำเป็นต้องกำหนดปัญหา (Definition) ให้เรียบร้อยเสียก่อน ถึงจะระบุชี้วิเคราะห์ (Consideration) อย่างเป็นขั้นเป็นตอนเป็นระบบ เพื่อให้สามารถพิจารณาแนวทางการแก้ปัญหา (Solution) หรือตัดสินใจ (Decision) ได้อย่างเพียงพอและเหมาะสม

ตัวอย่างมีมากมายที่แสดงให้เห็นว่าแนวคิดอาจเปลี่ยนทิศเปลี่ยนทางไปมากในระหว่างการนำมาใช้หรือปฏิบัติจริงในชีวิตประจำวัน ทำให้ผลลัพธ์หย่อนประสิทธิภาพและหรือด้อยประสิทธิผลไปได้ จนถึงขั้นผิดทิศผิดทางไปเลย ตัวอย่างเช่น กรณีออกแบบห้องน้ำ มีหลักคิดให้ใช้อุปกรณ์ประหยัดน้ำประหยัดไฟฟ้า ใช้วัสดุฆ่าเชื้อโรค ผลลัพธ์อาจประหยัดน้ำต่อครั้งแต่ต้องใช้มากครั้งขึ้น หรือแสงสว่างไม่พอสำหรับคนสายตาไม่ดี จนถึงบางคนใช้ห้องน้ำแล้วก็ไม่ล้างมือ ไม่ชำระล้างทำความสะอาด ทำน้ำกระเด็นจากอ่างหรือสะบัดมือทำน้ำกระเด็นโดนคนรอบข้าง ทำพื้นเปียกเปื้อนสกปรก ซึ่งดูเหมือนแค่เรื่องกิริยามารยาท

กรณีส่งเสริมรถยนต์ประหยัดน้ำมันเชื้อเพลิงและลดการปล่อยมลพิษ มีหลักคิดให้ใช้เครื่องขนาดเล็กลง ใช้เชื้อเพลิงสะอาด ผลลัพธ์อาจลดปริมาณการใช้ต่อคันต่อเวลาได้ แต่ส่งเสริมให้มีรถยนต์เพิ่มขึ้นมาก ใช้งานนานขึ้น ปริมาณการใช้รวมจึงเพิ่มขึ้น นอกจากนั้นก็ปล่อยเครื่องเดินทิ้งไว้นานขึ้นขณะจอดรอ เพราะนึกว่าเครื่องประหยัดน้ำมันกว่าเดิม โดยเฉพาะพวกที่จอดนาน ก็มักพบคนขับรถไม่ว่าเอกชนหรือราชการชอบติดเครื่องนอนรอผู้โดยสารหรือเจ้าของรถ ยิ่งอยู่ในอาคารจอดที่เป็นบริเวณอับหรือชั้นใต้ดินแล้วยิ่งแย่ มลพิษก็มากขึ้น ความสูญเปล่าก็มากขึ้นด้วย

กรณีมุ่งพัฒนาการศึกษา มีหลักคิดให้สนับสนุนส่งเสริมเด็กที่แสดงความสามารถว่าเก่ง ถนัด มีศักยภาพสูงเป็นพิเศษในบางด้าน ให้เป็นเลิศในด้านนั้น เพื่อหวังรางวัลสร้างชื่อเสียงให้แก่สถาบันและประเทศชาติ จากการแข่งขันทางวิชาการ และเปิดช่องทางสู่โอกาสที่ดีกว่าในการศึกษาระดับสูงต่อไป ผลลัพธ์อาจได้เด็กเก่งดั่งใจชนะรางวัลระดับนานาชาติ หรือเก่งด้านเดียวแต่อ่อนด้านอื่น แม้ส่วนมากควรประสบความสำเร็จในขั้นต้นอย่างไม่มีปัญหา แต่ก็ไม่มีใครพิจารณาถึงช่วงต่อไปในชีวิต ทั้งนี้ ยังขาดหลักคิดสำหรับเด็กส่วนใหญ่ เด็กกลุ่มล่าง หรือเด็กที่ไม่เก่งสักด้าน ซึ่งล้วนต้องการความสนใจมากกว่า เพราะเป็นฐานส่วนใหญ่ของประชากรในสังคม จุดอ่อนของการประมวลผลแบบผลรวมแสดงค่าเฉลี่ย ค่าการกระจาย ค่าสูงสุดต่ำสุด มิได้ช่วยระบุชี้ปัญหาในแต่ละกลุ่ม กลับปกปิดบางปัญหาไว้ ซึ่งคงต้องทบทวนวัตถุประสงค์ว่าต้องการแบบรู้ลึกแต่แคบ หรือแบบรู้กว้างแต่ใช้งานได้ อย่างไรก็ตาม สมมติฐานโดยลำพังว่า ทุกคนต้องช่วยตัวเอง คงไม่เพียงพอที่จะใช้เป็นนโยบายการศึกษาได้

กรณีเชื่อมต่ออุปกรณ์เครื่องใช้ มีหลักคิดให้ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลที่สามารถเชื่อมต่ออุปกรณ์ถึงกันผ่านเครือข่ายอินเทอร์เน็ต ออฟ ธิงส์ (Internet of Things) สามารถควบคุมได้จากทุกสถานที่ทุกเวลา เพิ่มความสะดวกสบายตามวิถีชีวิตของตน เช่น ปิดเปิดโคมไฟ เครื่องปรับอากาศ เครื่องซักผ้าที่บ้าน เป็นต้น ผลลัพธ์อาจใช้งานหรือควบคุมไม่ได้เพราะไฟฟ้าดับ เครือข่ายสื่อสารหรืออุปกรณ์ขัดข้อง หนูกัดสายไฟขาดชำรุด และยังอาจเกิดอุบัติเหตุไฟไหม้ได้อีก ไม่ว่าไฟฟ้าลัดวงจรที่อุปกรณ์เชื่อมต่อหรือเครื่องใช้ไฟฟ้าเอง จึงมีเรื่องความปลอดภัย รวมทั้งมาตรฐานคุณภาพผลิตภัณฑ์ งานวิศวกรรม อุตสาหกรรม และการรับเหมาก่อสร้างมาเกี่ยวข้องด้วย

กรณีเผยแพร่ความรู้ทางโภชนาการ มีหลักคิดให้บริโภคอาหารได้อย่างถูกต้อง รวมถึงอาหารเสริม ยา และเครื่องสำอาง ตามสภาพสุขภาพของร่างกาย ผลลัพธ์อาจยังคงเห็นการโฆษณาประชาสัมพันธ์อาหารทั้งทำสดและบรรจุภัณฑ์ไม่ว่ารูปแบบใด มุ่งเน้นการขายโดยอาศัยรสชาติ รูปลักษณ์ ความสะดวก ความนิยม และสรรพคุณเป็นแรงกระตุ้นจูงใจชวนเชื่อชวนชิมชวนลอง แม้อาจมีการแสดงข้อมูลวิชาการทางโภชนาการเภสัชการบ้าง แต่ก็หายากที่จะมีรายละเอียดซึ่งเห็นได้ชัดเจนและเข้าใจได้ง่าย ส่วนที่สำคัญที่สุดคือ ข้อมูลถูกต้องและเชื่อถือได้ไหม นำเสนอเกินจริงหรือโน้มน้าวให้เข้าใจผิดเองไหม โดยเฉพาะการดัดแปลงภาพลักษณ์ด้วยเทคนิคในการนำเสนอหรือด้วยตัวผู้นำเสนอ นอกจากนั้นยังมีเรื่องสารปรุงแต่ง สารเจือปน สารตกค้าง ซึ่งอาจให้โทษเป็นอันตรายหรือมีผลข้างเคียงได้อีก ล้วนเป็นปัจจัยสำคัญในการกำหนดนโยบายสุขภาพทั้งสิ้น

(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)