ข่าวเด่นดาราศาสตร์ในปี 2559

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ปี 2559 ที่ผ่านมา มีข่าวดาราศาสตร์ที่น่าสนใจหลากหลายเหตุการณ์ เว็บไซต์ของนิตยสาร Sky & Telescope ได้สรุปข่าวเด่น 12 ข่าว ตลอดปีที่เพิ่งจะผ่านพ้นไป

ดาวเคราะห์หมายเลข 9 - พลูโตตกจากการเป็นดาวเคราะห์ดวงที่ 9 ไปแล้ว ปัจจุบันระบบสุริยะของเรามีดาวเคราะห์ 8 ดวง แต่การค้นหาดาวเคราะห์ขนาดใหญ่ที่อยู่ไกลจากดวงอาทิตย์เลยวงโคจรของดาวเนปจูนออกไปยังคงดำเนินต่อ เมื่อนักดาราศาสตร์สังเกตพบว่าวงโคจรรูปวงรีของวัตถุขนาดเล็ก 6 ดวง เบี่ยงเบนไปในทิศทางเดียวกันในอวกาศ คล้ายถูกแรงโน้มถ่วงรบกวนจากวัตถุมวลมาก แบบจำลองทำนายว่านั่นอาจเป็นดาวเคราะห์ที่มีขนาดหรือมวลราว 4 เท่าของโลก ปัจจุบันนักดาราศาสตร์กำลังเฝ้าค้นหาดาวเคราะห์ดวงนี้

คลื่นความโน้มถ่วง - การตรวจพบคลื่นความโน้มถ่วงซึ่งเกิดจากการชนกันระหว่างหลุมดำ นับเป็นก้าวสำคัญที่นำพาดาราศาสตร์เข้าสู่ยุคใหม่ ผู้อำนวยการของไลโก (LIGO) กล่าวเปรียบเปรยว่านี่เป็นเหมือนการลงเหยียบดวงจันทร์ครั้งแรกของมนุษย์ หลังจากนั้นไลโกได้สังเกตการชนกันของหลุมดำอีกคู่หนึ่ง และยังคงเฝ้าสังเกตต่อไป

ดาวประหลาด - KIC 8462852 เป็นดาวฤกษ์ในกลุ่มดาวหงส์ อยู่ห่างราว 1,280 ปีแสง มีพฤติกรรมการเปลี่ยนแปลงความสว่างที่แปลกประหลาด ไม่เหมือนดาวแปรแสงทั่วไปที่เรารู้จัก นักดาราศาสตร์กำลังพยายามหาสาเหตุมาอธิบายการแปรแสงที่ไม่เคยพบเห็นที่ใดมาก่อน มีข้อสันนิษฐานต่างๆ นานา ว่าแสงดาวอาจถูกบังโดยกลุ่มของดาวหาง หรือแม้กระทั่งโครงสร้างขนาดใหญ่ที่ถูกสร้างโดยมนุษย์ต่างดาว!

ดาวเคราะห์ต่างระบบ - ยานเคปเลอร์ตรวจวัดการเปลี่ยนแปลงความสว่างของดาวต่างๆ เพื่อค้นหาสัญญาณของการลดความสว่างลงเล็กน้อยอย่างเป็นคาบที่แน่นอน ซึ่งเกิดขึ้นเนื่องจากมีดาวเคราะห์เคลื่อนที่ผ่านหน้า ปีที่แล้วเคปเลอร์ได้ประกาศยืนยันการค้นพบดาวเคราะห์ต่างระบบเพิ่มขึ้นอีก 1,284 ดวง และคาดว่าปีนี้น่าจะมีเพิ่มขึ้นอีกจำนวนมาก

ปริศนาดาราจักรบริวารของทางช้างเผือก - นักดาราศาสตร์สงสัยมานานแล้วว่าเหตุใดดาราจักรทางช้างเผือกจึงไม่มีดาราจักรบริวารขนาดจิ๋วจำนวนนับพันหรือนับล้านโคจรอยู่รอบๆ ตามแบบจำลองการก่อตัวของดาราจักรซึ่งคิดเฉพาะสสารมืดและแรงโน้มถ่วง (แบบจำลองนี้ใช้ได้ดีกับโครงสร้างขนาดใหญ่ในเอกภพ) แต่แบบจำลองใหม่ได้ใส่แก๊สและดาวเข้าไป พบว่าเข้ากันกับผลการสังเกตการณ์จริง นี่อาจเป็นคำอธิบายว่าเหตุใดทางช้างเผือกจึงมีดาราจักรบริวารจำนวนน้อย

สสารมืดยังคงมืดมน - วิมป์ (WIMPs : Weakly Interacting Massive Particles) เป็นอนุภาคทางทฤษฎีที่คาดว่าอาจเป็นส่วนหนึ่งของสสารมืด แต่การค้นหาอนุภาคดังกล่าวในปีที่ผ่านมาด้วยเครื่องลักซ์ (LUX : Large Underground Xenon detector) เครื่องตรวจวัดใต้ดินในเซาท์ดาโกตาซึ่งคอยตรวจการชนกันระหว่างอนุภาควิมป์กับนิวเคลียสของอะตอมไม่พบสัญญาณใดๆ ขณะที่หอสังเกตการณ์นิวทริโนที่มีชื่อว่า ไอซ์คิวบ์ (IceCube) ในแอนตาร์กติกาก็ไม่พบอนุภาคนิวทริโนชนิดที่ 4 ซึ่งเชื่อว่าเป็นสสารมืดชนิดหนึ่ง นับเป็นปีที่น่าผิดหวังกับการค้นหาสสารที่คาดว่ามีมากที่สุดในเอกภพ

ดาวเคราะห์รอบดาวที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ - นักดาราศาสตร์ประกาศการค้นพบดาวเคราะห์ที่โคจรอยู่รอบดาวพร็อกซิมาคนครึ่งม้า ดาวดวงนี้เป็นหนึ่งในระบบดาวที่อยู่ใกล้เราที่สุด อย่างไรก็ตาม สภาพแวดล้อมบนดาวเคราะห์ดังกล่าวจะเหมาะกับสิ่งมีชีวิตหรือเปล่ายังคงไม่สามารถตอบได้ ต้องรอการสังเกตการณ์เพิ่มเติมด้วยเทคโนโลยีที่ก้าวหน้าในอนาคต

โรเซตตาสิ้นสุดภารกิจ - องค์การอีซาของยุโรปส่งยานโรเซตตาไปโคจรรอบดาวหาง 67 พี/ชูรูย์มอฟ-เกราซีเมนโค โดยยานได้สิ้นสุดภารกิจสำรวจดาวหางนาน 2 ปี ด้วยการลงแตะบนพื้นผิว ให้ข้อมูลเกี่ยวกับดาวหางมากที่สุดอย่างที่ไม่เคยมีมา

จูโนถึงดาวพฤหัสบดี - องค์การนาซ่าส่งยานจูโนไปโคจรรอบดาวพฤหัสบดีเพื่อศึกษาบรรยากาศ ยานได้เดินทางถึงดาวพฤหัสบดีและเข้าสู่วงโคจรรอบดาวได้สำเร็จ แม้ภารกิจจะประสบปัญหาเล็กน้อยเมื่อยานเข้าสู่เซฟโหมดและระบบคอมพิวเตอร์บนยานรีบู๊ตตัวเอง แต่ก็สามารถกลับมาทำงานได้ตามปกติ

เอกโซมาร์สถึงดาวอังคาร - องค์การอีซ่าของยุโรปและรัสเซียร่วมกันส่งยานอวกาศไปสำรวจดาวอังคารในภารกิจเอกโซมาร์ส ซึ่งประกอบด้วยยานโคจรชื่อทีจีโอ (TGO : Trace Gas Orbiter) ทำการสำรวจบรรยากาศดาวอังคาร และยานลงจอดบนพื้นผิวชื่อสกีอาปาเรลลี (Schiaparelli) ยานทีจีโอเข้าสู่วงโคจรได้สำเร็จ ส่วนสกีอาปาเรลลีประสบความล้มเหลวด้วยการตกกระแทกและระเบิดเสียหายบนผิวดาวอังคาร อีซ่าและรัสเซียมีแผนจะพยายามอีกครั้งในปี 2565

กายอาทำแผนที่ดาว - นักดาราศาสตร์เผยแพร่ข้อมูลชุดแรกจากยานกายอา (Gaia) ซึ่งอีซ่าส่งออกไปทำแผนที่ดาวที่มีความละเอียดสูงกว่าแผนที่ดาวซึ่งใช้งานในปัจจุบันหลายร้อยเท่า นอกจากตำแหน่งดาว กายอายังวัดแพรัลแลกซ์เพื่อหาระยะห่าง ซึ่งผลสุดท้ายจะได้แผนที่สามมิติของดาวในดาราจักรทางช้างเผือกและใกล้เคียงจำนวนรวมกันกว่า 1,000 ล้านดวง

ข้อมูลใหม่ของพลูโต - ข้อมูลจากยานนิวเฮอไรซอนส์แสดงว่าพลูโตอาจมีมหาสมุทรอยู่ใต้พื้นผิว แกนหมุนที่ไม่คงที่ นอกจากนี้บรรยากาศของพลูโตก็สร้างความประหลาดใจ ก่อนการสำรวจด้วยยานนิวเฮอไรซอนส์ นักดาราศาสตร์คาดว่าขณะที่พลูโตเคลื่อนห่างออกจากดวงอาทิตย์ ไนโตรเจนแข็งบนพื้นผิวจะระเหิดด้วยอัตราสูง ทำให้พลูโตสูญเสียบรรยากาศอย่างรวดเร็วจนแทบไม่เหลือ แต่นิวเฮอไรซอนส์กลับพบว่าอุณหภูมิในบรรยากาศชั้นบนของพลูโตต่ำกว่าที่คาดไว้ อัตราการระเหิดของไนโตรเจนก็ต่ำกว่าที่คาดราว 1 หมื่นเท่า