ฟิเดล

นักปฏิวัติที่ยิ่งใหญ่ได้ลาโลกไปอีกคนแล้ว นั่นก็คือ ฟิเดล คาสโตร อดีตประธานาธิบดีคิวบา ซึ่งถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ 25 พ.ย.ที่ผ่านมา สิริอายุรวม 90 ปี

คาสโตรเป็นผู้นำเบ็ดเสร็จของคิวบา คือ เป็นทั้งประธานาธิบดี นายกรัฐมนตรี และเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์ โดยเริ่มจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในปี 1959 หรือ 57 ปีมาแล้ว เขาเริ่มลงจากหลังเสือโดยการสละตำแหน่งให้กับน้องชายชื่อราอูล ซึ่งได้ต่อสู้ร่วมกันมาตั้งแต่แรก ด้วยการลาป่วยในปี 2006 ลาออกจากตำแหน่งประธานาธิบดีในปี 2008 และลาออกจากตำแหน่งเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์ในปี 2011

อีกคนที่ต่อสู้ร่วมกันมา และมีชื่อเสียงโด่งดังยิ่งกว่า ราอูล คาสโตร เสียอีก คือ เช เกวารา แต่เกวาราเสียชีวิตไปตั้งแต่ปี 1967 โดยเป็นที่เข้าใจกันว่าถูกทีมของซีไอเอลอบสังหาร

คาสโตรมาจากตระกูลเกษตรกรเจ้าของที่ดินที่ร่ำรวย ตัวเขาเรียนจบกฎหมาย แต่เขายอมละทิ้งความสะดวกสบาย เข้าป่าและเสี่ยงชีวิตต่อสู้เพื่อความยุติธรรมในสังคม เพื่อโค่นล้มรัฐบาลในระบอบทุนนิยมที่เต็มไปด้วยทุจริตคอร์รัปชั่น และที่เขาเชื่อว่าถูกครอบงำโดยจักรวรรดินิยมอเมริกัน

คาสโตรเป็นมาร์กซิส เลนินนิสต์ และเป็นผู้ฝักใฝ่ลัทธิชาตินิยม สิ่งแรกๆ ที่เขาทำเมื่อมีอำนาจคือการปฏิรูปที่ดิน จำกัดการถือครองที่ดินของแต่ละบุคคล ทำให้มีชาวคิวบาหลายแสนครอบครัวได้เป็นเจ้าของที่ดินเป็นครั้งแรก เขาปฏิรูปการศึกษา เพิ่มจำนวนห้องเรียนและให้เรียนฟรี ทำให้ชาวคิวบาทุกคนอ่านออกเขียนได้ เขาปฏิรูประบบสาธารณสุข เพิ่มจำนวนสถานพยาบาลและให้การรักษาฟรี เขาสร้างบ้านเพื่อให้ชาวคิวบามีที่อยู่อาศัยอย่างทั่วถึง สร้างถนนหนทางและสาธารณูปโภคต่างๆ ขึ้นเงินเดือนข้าราชการชั้นผู้น้อย รวมทั้งเข้าควบคุมกิจการธุรกิจและอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ที่เอกชนเป็นเจ้าของ

คาสโตรเป็นที่รักของประชาชนจำนวนมาก และเป็นแบบอย่างให้ผู้นำการเมืองอีกหลายประเทศนำไปปฏิบัติ ที่ทราบกันดีคืออดีตประธานาธิบดี ฮูโก ชาเวซ ของเวเนซุเอลา

ดูเหมือนว่าแนวทางของคาสโตรจะเป็นต้นแบบของนโยบายประชานิยมในประเทศไทยด้วย ต่างกันที่กลุ่มที่ออกมาผลักดันนโยบายในบ้านเราไม่ใช่นักปฏิวัติ แต่เป็นกลุ่มทุน ที่โดยธรรมชาติเป็นศัตรูของการปฏิวัติ แต่กลับย้อนเกล็ดออกมาผลักดันนโยบายเหล่านี้เสียเองเพื่อสร้างฐานเสียง และเพื่อผลประโยชน์ทางธุรกิจ

คาสโตรมีคนรักมาก แต่ก็มีคนชังมากเช่นกัน ในขณะที่ชาวคิวบาในประเทศจำนวนมากโศกเศร้ากับการจากไปของเขา ชาวคิวบาที่ลี้ภัยอยู่ในรัฐฟลอริดาของสหรัฐกลับเฉลิมฉลองกันใหญ่โต เขาถูกกลุ่มนี้กล่าวหาว่าเป็นเผด็จการ ละเมิดสิทธิมนุษยชน และจำกัดสิทธิเสรีภาพในการแสดงออกของประชาชน กลุ่มชนชั้นกลางและกลุ่มมืออาชีพจำนวนมากในคิวบาต้องลี้ภัยไปอยู่ประเทศอื่น เขาทำลายเศรษฐกิจพื้นฐานของคิวบา ทำให้อ่อนแอและยากจนอย่างถาวร

คาสโตรทำตัวเป็นหนามยอกอกของสหรัฐ เขาภูมิใจที่ประเทศเกาะเล็กๆ อย่างคิวบาภายใต้การนำของเขาสามารถยืนหยัดประกาศตัวเป็นศัตรูกับสหรัฐอย่างเปิดเผย เขาอ้างว่าสหรัฐพยายามลอบสังหารเขานับร้อยครั้ง แต่เขาก็รอดมาได้ทุกครั้ง

ผมมีข้อสังเกตที่อยากจะพูดถึงเกี่ยวกับนักปฏิวัติคนนี้ ดังนี้

หนึ่ง คนที่จะเป็นนักการเมืองที่โดดเด่นจะต้องพูดเก่ง รู้วิธีพูดที่โดนใจผู้ฟัง และสามารถปลุกระดมคนได้ด้วยคำพูด

คาสโตรเป็นคนหนึ่งที่มีคุณสมบัตินี้ติดตัว เขาเป็นนักโต้วาทีในสมัยที่เป็นนักเรียน เขาเคยกล่าวสุนทรพจน์ต่อต้านคอร์รัปชั่นในรัฐบาลที่ได้ขึ้นหน้าหนึ่งหนังสือพิมพ์หลายฉบับในขณะที่มีอายุเพียง 20 ปี และได้กล่าวสุนทรพจน์ที่โด่งดังชื่อว่า ประวัติศาสตร์จะจารึกว่าข้าพเจ้าไม่ได้ทำผิด ในขณะที่มีอายุเพียง 27 ปี ก่อนถูกตัดสินจำคุกในปี 1953 เพราะล้มล้างรัฐบาลในครั้งนั้นไม่สำเร็จ

สอง นักปฏิวัติที่ยิ่งใหญ่จะต้องต่อสู้เพื่อคนยากจนและคนด้อยโอกาส ซึ่งเป็นส่วนใหญ่ของสังคม ปรัชญาทางการเมืองของกลุ่มนี้มักหนีไม่พ้นต้องออกแนวสังคมนิยม ต่อสู้เพื่อปลดปล่อยชนชั้นกรรมาชีพจากการกดขี่ของนายทุน นโยบายที่สำคัญอย่างหนึ่ง คือ การให้ภาครัฐเข้าไปควบคุมกิจการของเอกชน

น่าเสียดายที่แนวทางนี้มักจะได้ผลดีเพียงในระยะแรก หลังจากนั้นไม่นาน ความล้มเหลวก็จะเริ่มปรากฏ การขาดวินัยการคลังจะฉุดดึงให้เศรษฐกิจอ่อนแอ และการแทรกแซงของภาครัฐจะทำให้เศรษฐกิจปรับตัวตามการเปลี่ยนแปลงของโลกไม่ทัน ผมยังไม่เคยเห็นว่ามีนักปฏิวัติที่ยิ่งใหญ่คนไหนจะหลีกหนีชะตากรรมนี้พ้น ต่างมักจะมีข้อแก้ตัวว่าเป็นความผิดของผู้อื่นด้วยกันทั้งสิ้น

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดยิ่งกว่าคิวบาเสียอีก คือ เวเนซุเอลา ซึ่งควรจะเป็นประเทศที่ร่ำรวยเพราะมีน้ำมันสำรองมากที่สุดในโลก แต่เศรษฐกิจกลับถดถอยและเกิดวงจรอุบาทว์ของเงินเฟ้อ ถึง
กระนั้นชาเวซก็เป็นยังที่รักใคร่ของชาวเวเนซุเอลาไม่เสื่อมคลาย แม้จะตายจากไปแล้วหลายปี

ในประเทศจีน อดีตประธานเหมาเจ๋อตงได้ชื่อว่าเป็นนักปฏิวัติผู้ยิ่งใหญ่ แต่ประเทศจีนในสมัยของเขาและต่อเนื่องมาอีกหลายปียากจนข้นแค้น เพิ่งมาลืมตาอ้าปากได้ในช่วง 20 ปีหลัง เมื่อเปลี่ยนมาใช้นโยบายเปิดประเทศ และอ้าแขนรับระบอบทุนนิยม

สาม นักปฏิวัติที่ยิ่งใหญ่คนสุดท้ายของโลกอาจจะตายไปพร้อมกับคาสโตร เพราะดังที่ได้กล่าวมาแล้ว กลุ่มนี้มักจะยึดมั่นในระบอบสังคมนิยม และจุดสูงสุดของระบอบนี้ได้ผ่านพ้นไปหลายสิบปีแล้วตั้งแต่สมัยสงครามเย็น

สงครามเย็นเกิดจากการเผชิญหน้ากันระหว่างระบอบทุนนิยมกับระบอบสังคมนิยม นำโดยสหรัฐกับสหภาพโซเวียต คาสโตรได้ชื่อว่าเป็นชนวนของวิกฤตที่ใหญ่ที่สุดของสงครามเย็น คือ วิกฤตขีปนาวุธในปี 1962 ซึ่งทำให้โลกทั้งโลกตกอยู่ในความเสี่ยงที่จะเกิดสงครามนิวเคลียร์ เมื่อสหรัฐยื่นคำขาดให้สหภาพโซเวียตถอนกองเรือที่บรรทุกขีปนาวุธเพื่อนำมาติดตั้งในคิวบาในขณะนั้น

แม้ว่าสหภาพโซเวียตจะเป็นฝ่ายยอมถอย แต่ในเชิงเศรษฐกิจ ยังไม่เป็นที่แน่ชัดว่าในที่สุดระบอบใดจะชนะ นอกจากกลุ่มนักปฏิวัติแล้ว ยังมีหลายคนที่เชื่อว่าระบอบสังคมนิยมคือคำตอบสุดท้ายในการพัฒนาเศรษฐกิจ คือ จะทำให้เกิดความก้าวหน้าทั้งอย่างเป็นธรรมและอย่างยั่งยืน และในที่สุดระบอบนี้จะเข้ามาแทนที่ระบอบทุนนิยมทั่วโลก

แต่ลางแพ้ของระบอบสังคมนิยมเด่นชัดยิ่งขึ้นเป็นลำดับ และการเผชิญหน้าในระดับโลกจบลงด้วยการล่มสลายของสหภาพโซเวียต แต่ถึงกระนั้นนักปฏิวัติอย่างคาสโตรก็ยังเดินหน้าต่อ โดยได้อานิสงส์จากความรักใคร่ของชาวคิวบาจำนวนมากที่มีต่อเขาไม่เสื่อมคลาย

นักปฏิวัติรุ่นไล่เลี่ยกันหรือรุ่นก่อนคาสโตรในประเทศอื่นต่างล้มหายตายจากไปนานแล้ว แม้แต่รุ่นหลังอย่างชาเวซของเวเนซุเอลาก็ถูกมะเร็งคร่าชีวิตไปก่อนหลายปี ที่ยังมีชีวิตอยู่ก็เห็นแต่นักปฏิวัติจอมปลอมด้วยกันทั้งสิ้น

สุขสันต์วันปีใหม่ครับ