วิบากกรรมข้าวไทย (จบ)

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

(ต่อจากสัปดาห์ที่แล้ว)

5.รัฐบาลเลิกผูกขาดการส่งออกข้าวอย่างเด็ดขาดในปี 2498 แต่กลับเก็บค่าพรีเมียมค้าข้าวจากผู้ส่งออก ซึ่งมีปัญหาฉ้อราษฎร์บังหลวงอย่างเลวร้าย แถมยังทำให้ราคาข้าวต่ำสำหรับผู้บริโภค เพราะข้าวราคาถูกมีความสำคัญต่ออำนาจทางการเมือง สุดท้ายพวกพ่อค้าก็ไปกดราคาเอาจากชาวนา เพื่อที่จะเจียดเงินมาจ่ายพรีเมียมให้รัฐ ต่อมานับแต่ช่วงปี 2520 เป็นต้นมาประเทศที่เราเคยขายข้าวให้เริ่มพัฒนาการเกษตร ทำให้การส่งออกลดลง ไทยจึงเลิกพรีเมียม แต่ชาวนาก็ยังแย่เหมือนเดิมเพราะ “พ่อค้าคนกลาง”

6.นับแต่ปลายศตวรรษที่ 19 คนกลางเริ่มมีบทบาทซื้อข้าวจากชาวนาไปขายโรงสี บางครั้งข้าวราคาดีโรงสีจะไปซื้อกับชาวนาเอง แต่เวลาส่งมาบางกอกไปขายนอก ต้องผ่านคนกลางอยู่ดี นักวิชาการฝรั่งบอกว่าปัญหาเกษตรกรรมไทยคือระบบที่ผูกติดกับคนกลาง และคนกลางไม่ใช่แค่ซื้อผลผลิต แต่ยังปล่อยกู้ กว้านซื้อที่ดินมาปล่อยเช่าทำนา ประสานงานนำเข้าส่งออก ฯลฯ

7.ส่วนชาวนาไม่มีความรู้เรื่องกลไกราคากับตลาดและขาดกระแสเงินสด จึงต้องพึ่งคนกลาง ยิ่งชาวนาต้องพึ่งฟ้าพึ่งฝน ไม่มีอะไรจำนองต้องผูกผลผลิตเป็นค่าใช้หนี้ให้คนกลาง ผลผลิตที่ขายก็ขายในฤดูเก็บเกี่ยว ซึ่งราคาต่ำก็หวานคนกลางอีก แต่ชาวนาขมขื่น เวียนเป็นวงจรอุบาทว์ ในปี 2481 ที่ปรึกษากระทรวงการคลังประเมินว่า 50% ของราคาข้าวส่งออกเป็นต้นทุนเกี่ยวกับพ่อค้าคนกลาง โรงสี และนายหน้าส่งออก แต่คนที่ได้ส่วนแบ่งมากที่สุดคือคนกลาง ทุกวันนี้ก็ยัง ...เหมือนเดิม

8.แต่จะไปโทษคนกลางก็ไม่ได้ เขาตั้งเงินกู้มีดอกเบี้ยสูงเพราะความเสี่ยงที่จะปล่อยเงินให้ชาวนามันสูง โดยเฉพาะชาวนาที่ไม่มีสินทรัพย์จำนองแล้ว มีแต่ตัวกับแรงทำนาในที่ของคนอื่น คนกลางก็เลยถูกมองเป็นผู้ร้ายไป ทั้งๆ ที่ทำตามระบบตลาด (ที่รัฐสนับสนุน) และต้องแบกรับความเสี่ยงแทนชาวนา โดยเฉพาะต้นทุน อีกเรื่องคือการให้การศึกษากับชาวนาเรื่องธุรกิจ อันนี้จำเป็นมาก เพราะไทยส่งออกข้าวอันดับต้นๆ ของโลก คนกลางกับโรงสีฟันกำไรกันสนุก แต่ชาวนาไม่รู้อีโหน่อีเหน่อะไรด้วยเลย จนกล่าวได้ว่ารัฐปล่อยให้การส่งออกเป็นตัวชี้นำนโยบายข้าว ไม่ใช่ความอยู่ดีกินดีของชาวนา

9.การเริ่มขายปลีกข้าวด้วยตนเองเป็นการริเริ่มที่ดี แต่ขาดการรวมพลังสร้างอำนาจต่อรอง ส่วนคนเมืองที่จะช่วยก็ไม่รู้จะฮิตๆ เลิกๆ หรือเปล่า และโครงสร้างใหญ่ยังไม่ได้รับการแก้ไข เกรงว่าจะเจอตอจากผู้มีอิทธิพลในตลาด รัฐบาลเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง แต่ต้องเปลี่ยนวิธีคิด วิธีช่วยชาวนาเสียที