ภาพประทับใจคนไทยทั้งชาติ

โดย...ส.สต

อนุสนธิจากภาพปกหนังสือ ธ สถิตในดวงใจราษฎร์ ที่ นสพ.บางกอกโพสต์ โพสต์ทูเดย์ และ M2F จัดพิมพ์เผยแพร่ เมื่อเร็วๆ นี้ ผมขอนำมาขยายความเพิ่มเติม หลังจากอ่านประวัติ อาณัติ บุนนาค ซึ่งเป็นช่างภาพส่วนพระองค์

ความเป็นมาของพระบรมฉายาลักษณ์ที่ประทับใจคนทั้งชาติปรากฏในหนังสือ ประวัติพระคุณเจ้าหลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ และศิลปะการจัดภาพเบื้องต้น ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทาน ในงานพระราชทานเพลิงศพ อาณัติ บุนนาค ณ สุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส วันอังคารที่ 26 มี.ค. 2528

คำบรรยายใต้พระบรมฉายาลักษณ์ที่อยู่ในส่วนศิลปะการจัดภาพเบื้องต้น ว่า

พระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงรับดอกบัวจากหญิงชรา ชาวบ้านเรณูนคร จ.นครพนม ซึ่งอาณัติผู้มีพรสวรรค์และศิลปะในการถ่ายภาพโดยแท้เป็นผู้ถ่าย เมื่อเดือน พ.ย. 2498

ภาพนี้เป็นภาพที่ประทับใจผู้พบเห็นอย่างมิเสื่อมคลาย แม้วันเวลาจะผ่านไปถึง 30 ปี (เมื่อปี 2528) เศษแล้วก็ตาม เพราะสีพระพักตร์ ตลอดจนพระอาการของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่ทรงแสดงต่อหญิงชราผู้นั้น เปี่ยมด้วยพระเมตตากรุณาอันแท้จริง ให้เป็นที่ปีติซาบซึ้งแก่หญิงชราผู้มารอเฝ้าฯ ตั้งแต่เช้า เพราะมีความตั้งใจแน่วแน่ที่จะเฝ้าฯ ชมพระบารมีให้ได้ จนดอกบัวที่เตรียมมาเพื่อทูลเกล้าฯ ถวายนั้นเหี่ยวเฉา

สมาคมถ่ายภาพแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้พูดถึงอาณัติในเรื่อง หัวหน้าช่างภาพส่วนพระองค์ ว่านักถ่ายภาพที่มีเกียรติ ทั้งดังและเด่นในสมัยนั้น เป็นไม่มีใครเกินอาณัติ พอพูดถึงช่างภาพประจำพระองค์ ถ้าใครไม่รู้จักอาณัติก็นับว่าเชยเต็มที

อาณัติ

 

อาณัติถ่ายภาพสนองเบื้องยุคลบาทมาช้านาน เรียกว่าตั้งแต่ต้นก็ว่าได้ ภาพพระราชกรณียกิจและพระราชจริยวัตรที่เลิศล้ำยากที่ใครจะทำได้ มีอยู่มากมายหลากหลาย อย่างภาพที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับดอกบัวจากหญิงชรา ภาพนี้มีคุณค่าอย่างมหาศาล ดีทั้งศิลปะ ดีทั้งการสื่อสารมวลชน และการประชาสัมพันธ์ นับว่าเป็นภาพประวัติศาสตร์ทางการถ่ายภาพในด้านเทิดทูนพระเมตตาบารมีไปสู่มวลชนอย่างล้นเกล้าล้นกระหม่อมหาที่สุดมิได้

 อาณัติ เกิดวันที่ 2 ส.ค. 2466 ณ บ้านเจ้าจอมเอิบ ในรัชกาลที่ 5 เป็นบุตรเจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี กับนลินี ธิดาพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทียน บุนนาค) สมรสกับดารา บุนนาค (สกุลเดิม เดอ เยซูซ์) มีบุตรสองคนคือ ศุภกร บุนนาค และอรนิตย์ บุนนาค (ปุตระเศรณี) ถึงแก่กรรมวันที่ 18 ก.ค. 2527 สิริอายุ 61 ปี

 หนังสือพิมพ์ Bangkok Post ฉบับ Friday July 20, 1984 พาดหัวข่าวการถึงแก่กรรมของอาณัติว่า พระบรมราชวงศ์สูญเสียช่างภาพคนเก่ง ในเนื้อข่าวว่าราชสำนักสูญเสียช่างภาพที่ทรงโปรด และช่างภาพหนังสือพิมพ์ ซึ่งเป็นบุคคลทรงที่คุ้นเคย อาณัติ เมื่อวันพุธ

อดีตหัวหน้าช่างภาพราชสำนักท่านนี้ ถึงแก่กรรมด้วยโรคหัวใจล้มเหลว หลังจากเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราชมานาน 7 เดือน

อาณัติเป็นช่างภาพคนแรกและคนเดียวของราชสำนัก ตั้งแต่รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล และได้รับตำแหน่งหัวหน้าช่างภาพราชสำนัก เมื่อปี 1957 (พ.ศ. 2500) ภาพที่อาณัติฉายหลายภาพ กลายเป็นภาพที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์

ก่อนถึงแก่กรรมไม่กี่วัน อาณัติบอกกับครอบครัวว่าอยากไปเยี่ยมบ้านที่อยู่สวนจิตรลดา เมื่อมาถึงบ้าน (วันศุกร์) ยังไม่ทันลงจากรถยนต์ก็เป็นลมและไม่รู้สึกตัวนับแต่นั้น และถึงแก่กรรมโดยสงบในวันพุธที่ 18 ก.ค. 2527

 ตามประวัตินั้น อาณัติเมื่อเยาว์วัยอยู่ในความดูแลเจ้าจอมแสในรัชกาลที่ 5 เรียนหนังสือที่โรงเรียนเซนต์คาเบรียล ระหว่างที่เรียนผู้เป็นบิดานำตัวเข้าเฝ้าฯ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเสมอ เป็นที่ทรงเมตตา ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานทุนการศึกษาจนกระทั่งจบ

ระหว่างที่เรียนหนังสืออาณัติสนในใจเล่นกล้องเป็นพิเศษ ครั้งแรกจากกล้องถ่ายรูปเจ้าจอมแสก่อน จากนั้นฝึกฝนด้วยตัวเองและถ่ายภาพเป็นงานอดิเรกเรื่อยมา

เข้ารับราชการในตำแหน่งเสมียนที่สำนักราชเลขาธิการในปี 2488 เมื่อพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 8 และพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศเสด็จฯ เมืองไทย ผู้บิดานำอาณัติเข้าเฝ้าฯ อาณัตินำพระบรมฉายาลักษณ์ที่ถ่ายไว้ทูลเกล้าฯ ถวาย เป็นที่พอพระราชหฤทัย

ในปี 2489 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จสวรรคต พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จขึ้นครองราชสมบัติสืบราชสันตติวงศ์ จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อาณัติ เป็นช่างภาพประจำพระองค์เป็นคนแรก (ปรากฏตามพระราชหัตถเลขา ลงวันที่ 17 ส.ค. 2489) อาณัติคงได้เริ่มปฏิบัติหน้าที่ดังกล่าวตั้งแต่ปี 2489 เป็นต้นมา ได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในหน้าที่ช่างภาพประจำพระองค์ และหัวหน้าส่วนช่างภาพส่วนพระองค์เป็นเวลา 41 ปี จนกระทั่งเกษียณอายุราชการเมื่อปี 2526

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงพระมหากรุณาธิคุณปกเกล้าฯ ตลอดถึงครอบครัวด้วย กล่าวคือ ในปี 2497 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อาณัติและครอบครัวเข้ามาพักอยู่ในสวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต เป็นครอบครัวแรก

ครั้งหนึ่งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร (ครั้งทรงดำรงพระยศสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าวชิราลงกรณฯ) ได้เสด็จฯ มาเล่นกับศุภกร บุนนาค บุตรชายของอาณัติที่บ้านพัก (บริเวณศาลาดุสิดาลัยปัจจุบัน) บังเอิญขณะนั้นฝนตก ทอดพระเนตรเห็นบ้านหลังคารั่ว จึงทรงนำความไปกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปลูกบ้านหลังใหม่พระราชทานอาณัติ และครอบครัวอยู่ตลอดมาจนถึงปัจจุบัน

นี่คือประวัติช่างภาพส่วนพระองค์ ที่ถ่ายภาพประวัติศาสตร์ให้คนไทยประทับใจถึงทุกวันนี้