เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (59)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงพระปรีชาสามารถด้านดนตรีไทย ทรงเครื่องดนตรีไทยได้หลายชิ้น เช่น ระนาด ซอด้วง ซออู้ ทรงส่งเสริมสนับสนุนและทรงร่วมกิจกรรมดนตรีไทยของเยาวชนตลอดมา ดังพระราชนิพนธ์ เรื่อง เด็กและดนตรี ในหนังสือมณีพลอยร้อยแสงความตอนหนึ่งว่า

“...ถึงแม้ว่าไม่ได้เล่นดนตรีเก่งเป็นอาชีพ แต่เสียงดนตรีจะช่วยกล่อมจิตใจให้สงบร่มรื่นฝึกสมองทำให้มีสมาธิขึ้น การได้เล่นดนตรีเป็นหมู่ เป็นการส่งเสริมความสามัคคี ได้พบปะสังสรรค์กันได้สร้างความสัมพันธ์ในฐานะนักดนตรีด้วยกัน ในฐานะเพื่อน ฐานะครูกับศิษย์...”

 

จึงเป็นที่น่าปลาบปลื้มใจมากเมื่อกิจกรรมอนุรักษ์วัฒนธรรมด้านดนตรีโดยเด็กและเยาวชนในโครงการฯ พระราชดำริของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ประมาณ 500 คน ได้ร่วมกันบรรเลงเพลงพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ด้วยเครื่องดนตรีพื้นบ้านอย่างไพเราะ ต่อพระพักตร์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ณ หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันที่ 31 มี.ค. 2554

7.วัฒนธรรมด้านศิลปะ เป็นงานหรือผลงานที่สร้างหรือประดิษฐ์ขึ้นจากภูมิปัญญาและความสามารถเฉพาะของคนในสังคมที่มีจินตนาการล้ำลึก มีการพัฒนาที่สูงขึ้นอย่างมีเอกลักษณ์ศิลปะที่เป็นเอกลักษณ์ สามารถเลียนแบบถ่ายทอดไปสู่ชนรุ่นหลังได้ แต่สิ่งที่อาจสูญหายหากมิได้ถ่ายทอดไว้ คือ เทคนิค กลวิธีการประดิษฐ์งานศิลปะ การสร้างเครื่องมืออุปกรณ์สำหรับการทำงานศิลปะ และส่วนที่เป็นนามธรรมที่จับต้องไม่ได้ที่สมควรเรียนรู้สืบทอด คือ การพัฒนาสติปัญญาและภาวะจิตที่เข้าถึงงานศิลปะ งานศิลปะจึงเป็นงานที่แสดงถึงความเจริญทั้งทางวัตถุและจิตใจที่คนในสังคมภาคภูมิใจ สามารถอวดให้สังคมอื่นยอมรับนับถือในภูมิปัญญา เช่น สถาปัตยกรรม หัตถกรรม จิตรกรรม วรรณกรรม ศิลปะการแสดง ซึ่งในแต่ละท้องถิ่นมีงานด้านศิลปะหลากหลายที่มีโอกาสจะเลือนหายไป พระองค์ทรงรับสั่ง

 

“...ตั้งใจให้เป็นเหมือนงานศิลปะศึกษาหรือหัตถศึกษาของโรงเรียน...เป็นการฝึกให้รู้จักใช้มือใช้กล้ามเนื้อในการทำงานละเอียดๆ เป็นการฝึกนิสัย ฝึกสมาธิ ฝึกความตั้งใจ และลักษณะที่ชอบในเรื่องเชิงศิลปะหรือการทำงานต่างๆ...”

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ โปรดให้ผู้รู้ ผู้สูงอายุได้ถ่ายทอดศิลปะต่างๆ ให้แก่เด็กและเยาวชนได้เรียนรู้ตามขีดความสามารถ เช่น งานจักสานไม้ไผ่ การประดิษฐ์รูปสัตว์จากใบมะพร้าว การเรียนรู้เรื่องปราสาทผึ้ง การทำเครื่องเงินชาวเขา การเขียนลายผ้าบาติก การรำมโนราห์ ลิเกฮูลู การแกะสลักพระไม้ การประดิษฐ์สิ่งของจากวัสดุเหลือทิ้ง และอื่นๆ อีกมาก

 

ในขณะที่ทรงส่งเสริมและสนับสนุนการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม พระองค์ทรงเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านดนตรีไทยผู้หนึ่ง โดยทรงเครื่องดนตรีไทยได้ทุกชนิด แต่ที่โปรดทรงอยู่ประจำ คือ ระนาด ซอ และฆ้องวง โดยเฉพาะระนาดเอก พระองค์ทรงเริ่มหัดดนตรีไทย ในขณะที่ทรงศึกษาอยู่ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 โรงเรียนจิตรลดา โดยทรงเลือกหัดซอด้วงเป็นเครื่องดนตรีชิ้นแรก และได้ทรงดนตรีไทยในงานปิดภาคเรียนของโรงเรียน รวมทั้งงานวันคืนสู่เหย้าร่วมกับวงดนตรีจิตรลดาของโรงเรียนจิตรลดาด้วย หลังจากที่ทรงเข้าศึกษาในระดับอุดมศึกษา ณ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พระองค์ทรงเข้าร่วมชมรมดนตรีไทยของสโมรสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและคณะอักษรศาสตร์ โดยทรงเล่นซอด้วงเป็นหลัก และทรงเริ่มหัดเล่นเครื่องดนตรีไทยชิ้นอื่นๆ ด้วย

เมื่อทรงพระเยาว์ เครื่องดนตรีที่ทรงสนพระทัยนั้น ได้แก่ ระนาดเอกและซอสามสาย ซึ่งพระองค์ทรงเริ่มเรียนระนาดเอกอย่างจริงจังเมื่อปี 2528 หลังจากการเสด็จทรงดนตรีไทย ณ บ้านปลายเนิน ซึ่งเป็นวังของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจิตรเจริญ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยมี ครูสิริชัยชาญ พักจำรูญ เป็นพระอาจารย์ พระองค์ทรงเริ่มเรียนตั้งแต่การจับไม้ระนาด การตีระนาดแบบต่างๆ และท่าที่ประทับขณะทรงระนาด และทรงเริ่มเรียนการตีระนาดตามแบบแผนโบราณ โดยเริ่มต้นด้วยเพลงต้นเพลงฉิ่งสามชั้น แล้วจึงทรงต่อเพลงอื่นๆ ตามมา ทรงทำการบ้านด้วยการไล่ระนาดทุกเช้า หลังจากบรรทมตื่นภายในห้องพระบรรทม จนกระทั่งปี 2529 พระองค์จึงทรงบรรเลงระนาดเอกร่วมกับครูอาวุโสของวงการดนตรีไทยหลายท่านต่อหน้าสาธารณชนเป็นครั้งแรก ในงานดนตรีไทยอุดมศึกษา ครั้งที่ 17 ณ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเพลงที่ทรงบรรเลง คือ เพลงนกขมิ้น (เถา)