ผู้บริโภคกับความปลอดภัย

โดย...รุจิระ บุนนาค กรรมการผู้จัดการ Marut Bunnag International  Law Office

ขนมปังปิ้ง ไส้กรอกทอด ไข่ดาว ถือว่าเป็นเมนูอาหารเช้าที่ง่ายและประหยัดเวลา

ข่าวหนึ่งที่อาจทำให้ผู้ที่ชอบทานเมนูนี้ต้องฉุกคิดคือ เมื่อประมาณต้นเดือน พ.ค. 2559  มูลนิธิเพื่อผู้บริโภคได้เสนอข่าวการสุ่มตรวจไส้กรอก 15 ยี่ห้อเพื่อหาปริมาณสารไนไตรท์และไนเตรท (ดินประสิว) ที่ใช้เพื่อยับยั้งเชื้อแบคทีเรียไม่ทำให้อาหารเสียเร็ว

ผลจากการตรวจไส้กรอกมีเพียงยี่ห้อเดียวที่ไม่พบทั้งสารไนไตรท์และไนเตรท มี 11 ยี่ห้อที่พบปริมาณสารทั้งสอง แต่ไม่เกินมาตรฐานตามประกาศของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และมีสามยี่ห้อที่มีสารทั้งสองเกินมาตรฐานคือ 148.61, 132.33 และ 91.27 มิลลิกรัม/1 กิโลกรัม (กก.)

ทั้งสองสารยังนิยมใส่ในกุนเชียง แหนม และแฮม

การบริโภคสาร “ไนไตรท์และไนเตรท” ในปริมาณมาก จะทำให้เกิดอาการคลื่นไส้อาเจียน ท้องเสีย หายใจลำบาก การได้รับไนไตรท์ ปริมาณ 20-23 มิลลิกรัม/1 กก. และไนเตรทปริมาณ 30-35 กรัม/1 กก. ครั้งเดียว (Single Dose) มีอันตรายถึงชีวิต

ย้อนไปเมื่อปี 2556 มูลนิธิเพื่อผู้บริโภคได้สุ่มตรวจข้าวถุง และพบว่า 34 ยี่ห้อจาก 46 ยี่ห้อมีสารเมทิลโบรไมด์หลายระดับตั้งแต่ระดับน้อยจนสูงเกินมาตรฐานระหว่างประเทศ (0.9-67 มิลลิกรัม/กก.) เมทิลโบรไมด์เป็นสารที่เกษตรกรนิยมใช้กำจัดศัตรูพืช โดยวิธีพ่นรมควันใส่ข้าว

สารเมทิลโบรไมด์เป็นสารที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของเซลล์หรือยีนที่ก่อการกลายพันธุ์และกระตุ้นการเกิดมะเร็ง

นี่เป็นเพียงตัวอย่างของผลงานสำคัญของมูลนิธิเพื่อผู้บริโภค ที่ทำให้ผู้บริโภคตระหนักถึงภัยใกล้ตัวที่มากับการบริโภคอาหารในชีวิตประจำวัน ทั้งยังต้องยกความดีความชอบแก่มูลนิธิเพื่อผู้บริโภค ซึ่งเป็นองค์กรพัฒนาเอกชนสาธารณประโยชน์ด้านการคุ้มครองผู้บริโภค ที่กล้าหาญออกมาเปิดเผยถึงรายชื่อของผู้ประกอบการ โดยไม่หวั่นเกรงอิทธิพลใดๆ

ในอดีตได้เคยมีนักวิชาการรายหนึ่งออกมาและตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับเครื่องดื่มบริโภคชนิดหนึ่งที่นิยมให้ผู้ใหญ่ในเทศกาลต่างๆ หรือเยี่ยมไข้ ว่ามีคุณค่ามากแค่ไหน? โฆษณาเกินความจริงหรือไม่? และได้ฝากให้ผู้บริโภคใช้วิจารณญาณในการซื้อว่า คุ้มค่ากับเงินที่หรือไม่?

ต่อมานักวิชาการท่านนั้นได้รับจดหมายเตือนจากเจ้าของเครื่องดื่มบริโภคให้หยุดการนำเสนอข่าว มิฉะนั้นจะเรียกร้องค่าเสียหายนับร้อยล้านบาทฐานหมิ่นประมาท และในช่วงนั้นไม่มีผู้ให้ความช่วยเหลือหรือสนับสนุนนักวิชาการท่านนั้น ในที่สุดได้หยุดแสดงความคิดเห็นไปอย่างโดดเดี่ยว

กรณีการแสดงความคิดเห็น ติชม ด้วยความเป็นธรรม ถือเป็นข้อยกเว้นความผิดฐานหมิ่นประมาท ซึ่งไม่ได้มีการฟ้องนักวิชาการท่านนั้นแต่ประการใด อย่างไรก็ตาม อาจทำให้ผู้ที่ต้องการแสดงความคิดเห็นเรื่องลักษณะนี้ เกิดความลังเลใจว่าควรทำหรือไม่ เหมือนกับเอาไม้ซีกไปงัดไม้ซุง ที่คงจะเปลี่ยนแปลงอะไรไม่ได้ และอาจมีเรื่องเดือดร้อนถึงตัว

สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) สังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี มีหน้าที่กำกับดูแลเกี่ยวกับผู้บริโภคตาม พ.ร.บ.คุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522 ตาม พ.ร.บ.นี้เกี่ยวกับสินค้าและบริการ ผู้บริโภคมี (1) สิทธิที่จะได้รับข่าวสารรวมทั้งคำพรรณนาคุณภาพที่ถูกต้องและเพียงพอ (2) สิทธิในการเลือก (3) สิทธิที่จะได้รับความปลอดภัย (4) สิทธิที่จะได้รับความเป็นธรรมในการทำสัญญา (5) สิทธิที่จะได้รับการพิจารณาและชดเชยความเสียหาย ได้แก่ สิทธิที่จะได้รับการคุ้มครองและชดใช้ค่าเสียหายเมื่อมีการละเมิดสิทธิดังกล่าว

สคบ.มีอำนาจและหน้าที่ เช่น รับเรื่องราวร้องทุกข์จากผู้บริโภคติดตามและสอดส่องพฤติการณ์ของผู้ประกอบธุรกิจที่มีลักษณะเป็นการละเมิดสิทธิของผู้บริโภค ประสานงานกับส่วนราชการหรือหน่วยงานของรัฐที่มีอำนาจหน้าที่เกี่ยวกับการควบคุม ทำการศึกษาและวิจัยปัญหา เผยแพร่วิชาการ ส่งเสริม หรือกำหนดมาตรฐานของสินค้าหรือบริการ ตลอดจนเชิญผู้ประกอบการให้มาเจรจาตกลงกับผู้บริโภคและดำเนินคดีเรียกค่าเสียหายแทนผู้บริโภคในบางกรณี

แม้ สคบ.จะมีอำนาจ แต่หลายครั้งที่มีการเปิดเผยถึงสินค้าหรือบริการที่ไม่ได้มาตรฐาน กลับปรากฏเป็นชื่อขององค์กรอื่นตามสื่อต่างๆ แทนที่จะเป็นชื่อของ สคบ. ทำให้มีการเปรียบเปรยว่า สคบ. เป็นแค่ “เสือกระดาษ” ทั้งๆ ที่ สคบ.ถือเป็นหน่วยงานราชการ ซึ่งมีความพร้อมที่จะดำเนินการได้

ที่ผ่านมา สคบ.เพียงแค่เปิดเผยรายชื่อผู้ประกอบการที่ถูกดำเนินคดี ซึ่งเป็นลักษณะที่เกิดปัญหาแล้วจึงดำเนินการ ไม่ใช่การแจ้งเตือนล่วงหน้า

ประชาชนคงอยากให้ สคบ.ทำหน้าที่แจ้งเตือนล่วงหน้าและแก้ไขปัญหาได้อย่างแท้จริงมากกว่าการรับร้องเรียน และใช้กฎหมายที่มีบทลงโทษให้เข็ดหลาบ

ปัจจุบัน สคบ.ได้เปิดช่องทางการร้องเรียนหลายช่องทาง เช่น ที่ สคบ.ต่างจังหวัดที่คณะอนุกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคประจำจังหวัด หรือขอคำร้องที่ร้านสะดวกซื้อ โดยกรอกข้อมูลพร้อมหลักฐานและส่งโทรสาร หรือส่งไปรษณีย์ไปที่ สคบ. หรือร้องเรียนผ่าน www.ocpb.go.th โทรสายด่วน สคบ. หมายเลข 1166

อย่างไรก็ตาม มีคนจำนวนไม่น้อยที่อาจมองขั้นตอนการร้องเรียนว่าอาจยุ่งยากและต้องใช้เวลานาน ค่าใช้จ่ายที่ต้องใช้ในการเดินทางไปให้ข้อมูลต่อเจ้าหน้าที่อาจไม่คุ้มค่ากับเวลาที่เสียไปและค่าเสียหายที่จะได้รับ

หาก สคบ.สามารถเปลี่ยนทัศนคติของผู้บริโภคได้ ก็อาจทำให้มีการร้องเรียนเพื่อเอาผิดกับผู้ประกอบการที่เอารัดเอาเปรียบด้านสินค้าและบริการเพิ่มขึ้น ซึ่งผู้บริโภคอื่นๆ ก็จะได้รับอานิสงส์ในการใช้สินค้าและบริการที่ปลอดภัยและได้มาตรฐาน