คิดด้วยเครื่องใน

เราเคยเข้าใจว่าคิดด้วยสมอง แต่ที่จริงแล้วความคิดของคุณมาจากอีกปลายหนึ่งของร่างกายต่างหาก การวิจัยใหม่พบว่า แบคทีเรียจากอวัยวะภายในควบคุมสมองทำให้คุณเป็นนักสู้ที่มุ่งมั่น หรือไม่ก็อาจเป็นผู้ป่วยโรคสมองเสื่อมที่เศร้าสร้อย

การจู่โจมเกิดขึ้นโดยไม่มีการเตือนล่วงหน้าผู้ป่วยทางจิตที่มีอาการหลงผิดจู่ๆ ก็ทำร้ายมัวรีน โอลบอน นางพยาบาลวัย 62 ปี ในเสี้ยววินาที แขนที่แข็งแรงของผู้ป่วยล็อกคอพยาบาลไว้เหมือนป้อมปราการ โชคดีที่พยาบาลคนอื่นช่วยโอลบอนไว้ได้ทัน สองเดือนต่อมาเธอถูกจู่โจมอีกครั้ง เธอมีอาการตื่นตระหนกรุนแรงและไม่กล้าไปทำงานอีก เธอเริ่มซึมเศร้า แพทย์และจิตแพทย์ให้ยาคลายเครียดแต่ก็ไม่ดีขึ้น ในที่สุดจิตแพทย์คนหนึ่งของโอลบอนก็เกิดความคิดประหลาดขึ้น นั่นคือ เขาจะรักษาอาการทางจิตผ่านลำไส้ของเธอ

จิตแพทย์ให้ใบสั่งยาเป็นการกินอาหารที่ทำเอง โดยเป็นอาหารอินทรีย์ ปลอดกลูเตน รวมถึงกินโยเกิร์ต และอาหารที่มีแบคทีเรียที่ยังมีชีวิตอยู่ ภายในไม่กี่สัปดาห์ ความกังวลก็หายไป เธอเลิกใช้ยาคลายเครียดอย่างถาวร ไม่มีใครพิสูจน์ได้ว่าแบคทีเรียรักษาความหวาดระแวงของโอลบอนได้ แต่งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ล่าสุดแสดงให้เห็นว่า สมองของเธอได้รับผลโดยตรงจากแบคทีเรียในลำไส้

แบคทีเรียทำให้หนูอยากสู้

ในระยะหลัง การศึกษาหลายชิ้นแสดงให้เห็นว่าแบคทีเรียส่งผลต่อพฤติกรรมของเราได้ นักวิทยาศาสตร์จากสถาบันคาโรลินสกาในสวีเดนแสดงให้เห็นว่า หนูปลอดเชื้อที่อยู่ในสภาพแวดล้อมปลอดเชื้อและมีแบคทีเรียในลำไส้มากนั้น จะไม่รู้อีโหน่อีเหน่มากกว่าหนูปกติ แต่เมื่อหนูปลอดเชื้อนี้ได้รับแบคทีเรียเหมือนหนูปกติตั้งแต่ยังเล็กๆ นั้นจะมีความระมัดระวังตัวมากขึ้น

นี่ไม่ใช่การทดลองเดียว ในปี 2011 จอห์น เอฟ.ไครยัน นักวิจัยทางสมองจากมหาวิทยาลัยคอลเลจคอร์กในไอร์แลนด์ ศึกษาความตั้งใจของหนูที่จะสู้เพื่อเอาชีวิตรอด เขาให้หนูอยู่ในถังน้ำเล็กๆ โดยที่ขาของมันหยั่งไม่ถึงก้นถัง แต่ก็ขึ้นไปถึงด้านบนไม่ได้เช่นกัน หนูว่ายน้ำอยู่นาน 4 นาที ก่อนจะยอมแพ้ ต่อมาไครยันให้หนูกินแบคทีเรียแลคโตบาซิลลัส แรมโนซัส ซึ่งปกติแล้วมีอยู่ในโยเกิร์ตแล้วให้หนูว่ายน้ำอีกครั้ง คราวนี้มันว่ายอยู่นานอย่างน้อย 6 นาที ดังนั้น แบคทีเรียทำให้หนูสู้นานขึ้น เมื่อไครยันตรวจสอบหนู ปรากฏว่าหนูที่ได้รับแบคทีเรียจะมีฮอร์โมนความเครียดน้อยกว่าหนูที่ไม่ได้กินแบคทีเรียครึ่งหนึ่ง พูดอีกอย่างหนึ่งก็คือ แบคทีเรียทำให้หนูมีความเครียดลดลง มันจึงไม่กลัวหรือตื่นตระหนก ไครยันบอกว่า หนูที่กินแลคโตบาซิลลัสนั้นมีพฤติกรรมเหมือนกับมันได้รับยาลดความเครียด

ไครยันไม่รู้แน่ชัดว่าแบคทีเรียทำให้หนูสงบและลดระดับความเครียดได้อย่างไร แต่เขาสันนิษฐานว่า คำตอบอยู่ในเส้นประสาทสมองที่เรียกว่าเส้นประสาทเวกัส ซึ่งเป็นเหมือน “เส้นเคเบิลหลัก” เชื่อมระหว่างสมองกับระบบย่อยอาหาร ไครยันทดสอบสมมติฐานด้วยการตัดเส้นประสาทเวกัสแล้วให้หนูว่ายน้ำอีกครั้ง หนูหยุดหลังผ่านไป 4 นาที หนูเป็นตัวอย่างที่ดีของมนุษย์ให้เลิกทำสิ่งๆ หนึ่งเมื่ออยู่ในภาวะเครียด

แบคทีเรียกระตุ้นประสาท

ทุกวันนี้เรารู้ว่าแบคทีเรียในลำไส้กระตุ้นเส้นประสาทเวกัสทางอ้อมด้วยกระแสไฟฟ้า แพทย์ใช้สัญญาณไฟฟ้ากระตุ้นระบบประสาทในการรักษาความผิดปกติทางสมอง เช่น โรคลมชัก และโรคซึมเศร้ามานานแล้ว เครื่องมือเล็กๆ นี้จะปลูกถ่ายอยู่ใกล้ๆ กับเส้นประสาทเวกัส แล้วปล่อยกระแสไฟฟ้านาน 30 วินาที ทุกๆ 5 นาที ดอกเตอร์ชาร์ลส์ อาร์.คอนเวย์ จากมหาวิทยาลัยวอชิงตัน ได้ใช้เครื่องสแกนสมองเพื่อแสดงให้เห็นว่ากระแสไฟฟ้าก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงใหญ่ในสมอง ความเปลี่ยนแปลงนี้อาจแปลว่าสมองพัฒนาตัวเชื่อมใหม่ๆ ขึ้นมาจึงไปปรับปรุงอารมณ์และสภาวะทางจิตของผู้ป่วยได้ นอกจากกระแสไฟฟ้าแล้ว แบคทีเรียก็ปล่อยสารที่ส่งผลต่อสมองด้วยเช่นกัน ปฏิสัมพันธ์ระหว่างสมองของเราและจุลินทรีย์ในระบบย่อยอาหารยังมีบทบาทสำคัญในการเกิดโรคทางสมองอย่างอัลไซเมอร์ พาร์กินสัน และโรคจิตเภทด้วย แพทย์สังเกตความเชื่อมโยงระหว่างการขาดแบคทีเรียปกติและการเปลี่ยนแปลงในสมองที่อาจทำให้เกิดโรคจิตเภท

สมองในลำไส้

นักวิจัยพูดกันมากถึงคำว่า “สมองในลำไส้” เพราะลำไส้นั้นส่งผลต่อสมองและกลับกัน ช่องท้องของเราก็มีเซลล์ประสาทที่เชื่อมเป็นเครือข่ายซับซ้อนเหมือนกับอีกอวัยวะหนึ่งในร่างกายเรา ซึ่งก็คือสมองลำไส้มีเซลล์ประสาทราว 0.5 พันล้านเซลล์ ขณะที่สมองมี 8.5 หมื่นล้านเซลล์ ในลำไส้มีการสร้างสารสื่อประสาทขึ้นจำนวนมาก และส่งผลต่อระบบประสาท โดปามีน เป็นสารสื่อประสาทชนิดหนึ่ง ซึ่งมีผลต่อความสุขและควบคุมระดับพลังงานของเรา ถ้าคนคนหนึ่งใช้โคเคนหรือยาบ้า จะเกิดการ ผลิตโดปามีนจำนวนมาก ฮอร์โมนความสุขอย่างซีโรโทนิน ก็ผลิตขึ้นโดยเซลล์ในลำไส้ได้เช่นกัน ถ้าหากมันถูกกระตุ้นโดยแบคทีเรียบางชนิด ซีโรโทนิน มากกว่าร้อยละ 90 ในร่างกายผลิตขึ้นในลำไส้ และแบคทีเรียในลำไส้ยังผลิตสารชีวเคมีปริมาณมหาศาลที่ร่างกายผลิตเองไม่ได้อีกด้วย้

ขี้ลืม? เหนื่อยง่าย? งานวิจัยยังบ่งชี้ว่า

• อาหารหวานทำให้เกิดแบคทีเรีย “ร้าย” ซึ่งอาจไปลดความทรงจำระยะสั้นได้

• แบคทีเรียผลิตสารสื่อประสาทที่อาจส่งผลต่อนาฬิกาชีวภาพ

• จากการทดลองในหนูพบว่า จังหวะการเต้นของหัวใจอาจเปลี่ยนแปลงได้เพราะแบคทีเรีย