ดาวหางแคทาลินา

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ดาวหางเป็นวัตถุที่มีอยู่เป็นจำนวนมากในระบบสุริยะ แต่เกือบทั้งหมดที่ค้นพบหรือโคจรเข้ามาใกล้ดวงอาทิตย์ในแต่ละปีมีความสว่างน้อยมาก นานๆ จึงจะมีดาวหางที่นักดาราศาสตร์สมัครเล่นหรือคนทั่วไปสามารถสังเกตได้ ช่วงเดือน ธ.ค. 2558 ถึงเดือน ม.ค. 2559 ดาวหางแคทาลินา (C/2013 US10 Catalina) จะปรากฏบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด สว่างพอจะเห็นได้ด้วยกล้องสองตาและกล้องโทรทรรศน์ ส่วนการสังเกตด้วยตาเปล่าคาดว่าทำได้ยาก

ดาวหางแคทาลินาถูกค้นพบเมื่อ 2 ปีก่อน ขณะอยู่ห่างดวงอาทิตย์ 7.7 หน่วยดาราศาสตร์ (ไกลกว่าดาวพฤหัสบดี) วันที่ 15 พ.ย. 2558 ดาวหางผ่านจุดใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดด้วยระยะห่าง 0.823 หน่วยดาราศาสตร์ (123 ล้านกิโลเมตร) ซึ่งอยู่ระหว่างวงโคจรของดาวศุกร์กับของโลก

นักดาราศาสตร์บอกความสว่างของวัตถุท้องฟ้าด้วยโชติมาตรหรืออันดับความสว่าง ยิ่งมีค่าน้อยยิ่งสว่าง ดาวจางที่สุดที่ตาเปล่าของมนุษย์มองเห็นได้ภายใต้ฟ้ามืดมีโชติมาตร 6.5 ข้อมูลเมื่อปลายปี 2557 แสดงว่าดาวหางแคทาลินาอาจสว่างที่สุดราวโชติมาตร 4-5 แต่เมื่อเดือน ก.ย.มีรายงานว่าความสว่างเกือบไม่เปลี่ยนแปลง จึงมีแนวโน้มสว่างช้ากว่าที่คาดไว้

ปลายเดือน พ.ย.เริ่มมีรายงานการสังเกตเห็นดาวหางด้วยกล้องโทรทรรศน์ในกลุ่มดาวหญิงสาว สว่างที่โชติมาตร 6 หลังจากนั้นคาดว่าความสว่างจะเพิ่มขึ้นเล็กน้อยหรือแทบไม่เปลี่ยนแปลง อาจมีโชติมาตรประมาณ 5-6 ตลอดเดือน ธ.ค. 2558 ถึงเดือน ม.ค. 2559

เช้ามืดวันอาทิตย์ที่ 8 ธ.ค. ดาวหางอยู่ทางซ้ายมือค่อนไปทางด้านล่างของดาวศุกร์ที่ระยะ 4.3 องศา ขณะที่จันทร์เสี้ยวอยู่ต่ำกว่าดาวศุกร์และห่างไปทางขวามือของดาวหาง อาจเป็นโอกาสดีสำหรับการถ่ายภาพดาวหางพร้อมกับดาวศุกร์และจันทร์เสี้ยว โดยเปิดหน้ากล้องนานพอที่จะติดดาวหาง

เช้ามืดวันที่ 1 และ 2 ม.ค. 2559 ดาวหางแคทาลินาผ่านใกล้ดาวดวงแก้ว ซึ่งเป็นดาวสว่างมากดวงหนึ่งบนท้องฟ้า ห่างเพียง 1 องศา ดาวหางเข้าใกล้โลกที่สุดในวันที่ 17 ม.ค. 2559 ที่ระยะ 0.725 หน่วยดาราศาสตร์ (108 ล้านกิโลเมตร) หลังจากนั้นเคลื่อนห่างออกไปพร้อมกับจางลงเรื่อยๆ

การสังเกตดาวหางต้องเทียบตำแหน่งดาวในแผนที่กับท้องฟ้าจริง โดยเริ่มสังเกตจากดาวสว่างก่อน เช่น ดาวสว่างในกลุ่มดาวหมีใหญ่ (ไทยเรียกดาวจระเข้) และดาวดวงแก้วในกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์ จากนั้นใช้ดาวที่เห็นได้ง่ายนี้ช่วยนำทางไปหาดาวหาง โดยดาวหางมีลักษณะเป็นดวงฝ้ามัว ต่างจากดาวฤกษ์ที่เป็นจุด ดาวหางแคทาลินาไม่สว่างนัก หางจึงปรากฏชัดเจนเฉพาะในภาพถ่ายที่เปิดรูรับแสงเป็นเวลานาน รายงานล่าสุดระบุว่าหางแยกเป็น 2 หาง พุ่งไปในทิศทางที่ต่างกันอย่างชัดเจน

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (29 พ.ย.- 6 ธ.ค.)ดาวศุกร์ ดาวอังคาร และดาวพฤหัสบดี เรียงอยู่ในแนวเกือบตั้งฉากกับขอบฟ้าด้านทิศตะวันออกในเวลาเช้ามืด โดยเรียงลำดับจากดวงที่อยู่ต่ำสุดไปถึงสูงสุด

สัปดาห์นี้เป็นข้างแรม ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด วันที่ 2 และ 3 ธ.ค. ดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวหัวใจสิงห์ในกลุ่มดาวสิงโตที่ระยะ 7 องศา ดวงจันทร์สว่างครึ่งดวงในวันที่ 3 ธ.ค. วันถัดไปมองเห็นจันทร์เสี้ยวอยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดีที่ระยะ 4 องศา วันที่ 6 ธ.ค. ดวงจันทร์เคลื่อนไปอยู่ใกล้ดาวอังคารที่ระยะ 1 องศา

ค่ำวันอาทิตย์ที่ 29 พ.ย. สถานีอวกาศนานาชาติผ่านเหนือประเทศไทย มองเห็นเป็นดาวสว่างเคลื่อนที่บนท้องฟ้า กรุงเทพฯ และบริเวณใกล้เคียงเริ่มเห็นใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลา 19.08 น. สถานีอวกาศเคลื่อนสูงขึ้น ถึงจุดสูงสุดในเวลา 19.11 น. ที่มุมเงย 75 องศา แล้วหายเข้าไปในเงามืดของโลก