สื่อกับการปฏิรูปประเทศ

....นพ.ประเวศ วะสี

1.คนไทยเหมือนไก่อยู่ในเข่ง ท่านเจ้าคุณพระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตโต) กล่าวไว้นานแล้วว่า คนไทยเหมือนไก่อยู่ในเข่ง รอวันเขาเอาไปเชือดตายหมดทุกตัว แต่ระหว่างนั้นยังจิกตีกันอยู่ร่ำไป เข่งนั้นแน่นหนามากกักขังไก่เอาไว้ ไก่แต่ละตัวจะบินออกจากเข่งก็ออกไม่ได้ นอกจากจะรวมตัวกันบินออกพร้อมกัน แต่ไก่รวมตัวกันไม่เป็น คนไทยไม่ใช่ไก่ ถ้าไม่ใช่ไก่ก็ต้องรู้ว่าเข่งคืออะไร จะรวมตัวกันบินออกจากเข่งได้อย่างไร

ทั้งนี้ โครงสร้างที่ไม่เป็นธรรม ทำให้สังคมขาดความเป็นธรรม การขาดความเป็นธรรม นำไปสู่ความขัดแย้งและความรุนแรง

3.ปฏิรูปโครงสร้างเพื่อสร้างความเป็นธรรม เมื่อปัญหาเป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ก็ต้องปฏิรูปโครงสร้าง เพื่อสร้างความเป็นธรรม แต่การแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างเป็นเรื่องทำได้ยาก เพราะขาดความเข้าใจ หรือเข้าใจก็ทำไม่ได้ เพราะโครงสร้างมันถักทอกันแน่นหนามาก ประเทศใดประเทศหนึ่งที่มีปัญหาเชิงโครงสร้างแล้วแก้ไขไม่ได้ ประเทศก็จะวิ่งเข้าสู่วิกฤตการณ์ เช่น เกิดสงครามกลางเมืองหรือแพ้สงคราม เช่น ประเทศญี่ปุ่นแพ้สงครามคนตายหลายล้านคน โดนระเบิดอะตอมจนเสียหายยับเยิน เรียกว่าวิกฤตสุดๆ แต่หลังจากนั้นกลับเจริญอย่างรวดเร็ว เพราะวิกฤตเป็นโอกาสให้แก้ปัญหาเชิงโครงสร้าง ซึ่งตามปกติแก้ไม่ได้

จึงกล่าวกันว่าวิกฤตเป็นโอกาส

ประเทศไทยวิกฤตสุดๆ คราวนี้ จึงเป็นโอกาสที่จะแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างที่ตามปกติแก้ไม่ได้ ขณะนี้สังคมไทยตื่นตัวอย่างไม่เคยมีมาก่อนที่จะสร้างความเป็นธรรมลดความเหลื่อมล้ำ สังคมไทยต้องไม่ติดอยู่ในอดีตจนเคลื่อนไปในอนาคตไม่ได้ มองเห็นวิกฤตเป็นโอกาสที่จะปฏิรูปใหญ่ประเทศไทยให้หายวิกฤต

5.การปฏิรูปต้องสังคมเป็นเจ้าของ ความสำเร็จของการปฏิรูปอยู่ที่ประชาชน ไม่ใช่รัฐบาลหรือคณะกรรมการ ยังมีความเข้าใจผิดกันมากที่ว่าถ้าคณะกรรมการทำข้อเสนอ แล้วรัฐบาลไม่ทำก็จะสูญเปล่า ขอให้ย้อนกลับไปดูกระบวนการปฏิรูปการเมือง เมื่อปี 25372540 ที่จริงๆ แล้วไม่มีพรรคการเมืองใดต้องการปฏิรูป แต่ก็ต้องทำเพราะประชาชนต้องการ

คณะกรรมการปฏิรูป 2 คณะที่ทำงานเชื่อมโยงกัน จุดประสงค์ไม่ได้อยู่ที่รัฐบาลเป็นสำคัญ แต่อยู่ที่ประชาชนคือ จะทำกระบวนการให้ทุกภาคส่วนของสังคมเข้ามามีส่วนร่วม และในที่สุดเป็นเจ้าของการปฏิรูป

6.การปฏิรูปไม่ใช่การปรองดอง ไม่ใช่การแก้ปัญหา การที่สังคมจะมีพลังเคลื่อนไปสู่อนาคตได้ ต้องแก้ความเข้าใจผิดบางอย่างที่เป็นอุปสรรค การปฏิรูปไม่ใช่การปรองดอง ถ้าเอามาชนกันก็จะถามว่าถ้าปรองดองไม่ได้จะปฏิรูปได้อย่างไร สังคมไทยต้องมีความสว่างทางปัญญา เข้าใจว่าอะไรเป็นอะไร อะไรไม่ใช่อะไร และทำอย่างไรจึงจะทำให้สำเร็จประโยชน์ของประเทศ การปรองดองกับการปฏิรูปเป็นคนละเรื่องกัน การปรองดองเป็นเรื่องของอดีต แต่การปฏิรูปเป็นเรื่องของอนาคต

อีกประการหนึ่งที่สำคัญคือ การปฏิรูปไม่ใช่การแก้ปัญหา นี้อาจจะเข้าใจยากและเป็นต้นตอของความล้มเหลวของการปฏิรูปในอดีต เรามักเข้าใจผิดว่าการพัฒนาคือการแก้ปัญหา การพัฒนากับการแก้ปัญหาเป็นคนละเรื่อง การแก้ปัญหานั้นยากและมักจะนำไปสู่การทะเลาะกันมากขึ้น เพราะปัญหาแต่ละปัญหามันมีรากยาวไกลและมีผู้คนที่เกี่ยวข้อง เมื่อพยายามแก้ปัญหาคนที่คิดว่าเป็นปัญหาก็จะต่อสู้ เลยทะเลาะแตกแยกกันยกใหญ่ ชาติใดชาติหนึ่งถ้าหมกมุ่นอยู่กับการแก้ปัญหาก็จะจมปลักอยู่กับอดีตจนเคลื่อนไปสู่อนาคตไม่ได้ ผู้รู้จึงกล่าวว่าการพัฒนาไม่ใช่การแก้ปัญหา การพัฒนาคือการรวมตัวกันทำสิ่งใหม่ที่ดี

บทบาทของสื่อในการปฏิรูป คือ สื่อสารเพื่อเพิ่มพลังสังคม ไม่สื่อสารเพื่อทอนพลังสังคม

ในทางพระพุทธศาสนามีหมวดธรรมที่เรียกว่าอินทรีย์ 5 พละ 5 สื่อสามารถสร้างพลังทาง สังคม 5 ประการ หรือพละ 5 ทางสังคม ดังนี้

หนึ่ง สังคมที่มีความเป็นธรรมในความฝันอันสูงสุดของท่านนั้นคืออะไร

สอง มาตรการที่จะลดความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยมีอะไรบ้าง

ถ้าสังคมทุกภาคส่วนพยายามตอบคำถาม 2 คำถามนี้ ข้อหนึ่ง คือการสร้างจินตนาการข้อสอง คือ เครื่องมือที่จะเอาไปพัฒนาเพื่อใช้งานต่อไป ถ้าสื่อทุกช่องทางเป็นศูนย์ป้อนคำถามและรับคำตอบจากประชาชน กลับไปกลับมา สังคมจะเกิดพลัง

(4) พลังแห่งการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำ ถ้าประชาชนรวมตัวร่วมคิดร่วมทำในทุกพื้นที่ ในทุกองค์กร และในทุกประเด็น สังคมจะกลายเป็นประชาสังคม หรือสังคมเข้มแข็ง ทำให้ทำเรื่องยากๆ ได้

(5) พลังทางปัญญาเชิงนโยบาย มีการสังเคราะห์ข้อเสนอแนะมาตรการลดความเหลื่อมล้ำที่ทุกภาคส่วนของสังคมเสนอตามข้อ (3) เป็นนโยบายที่ชัดเจน ปฏิบัติได้เป็นที่ชอบใจของมหาชน คณะกรรมการปฏิรูปจะช่วยทำหน้าที่ในส่วนนี้ โดยสังคมมีส่วนร่วมปัญญาเชิงนโยบายของสังคมจะช่วยให้สังคมมีพลังขับเคลื่อนด้วยสันติวิธีอย่างมหาศาล การมีแต่ข้อเรียกร้องเฉยๆ โดยปราศจากปัญญาเชิงนโยบาย ไม่มีใครปฏิบัติได้ นำไปสู่ความขัดแย้งและความรุนแรง คราวนี้สื่อต้องช่วยสร้างความเข้าใจว่าลำพังข้อเรียกร้องเฉยๆ ไม่ทำให้ปฏิบัติได้ ต่อเมื่อสังเคราะห์ข้อเรียกร้องเป็นนโยบายที่ชัดเจนปฏิบัติได้เป็นที่ชอบใจของมหาชน ก็จะทำให้สังคมขับเคลื่อนไปสู่การปฏิบัติตามนโยบายได้

จะเห็นได้ว่า พละ 5 ทางสังคม คือ (1) พลังแห่งความเข้าใจเรื่องปัญหาเชิงโครงสร้าง (2) พลังแห่งจินตนาการใหม่ประเทศไทย (3) พลังแห่งการมีเป้าหมายร่วม (4) พลังแห่งการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำ (5) พลังทางปัญญาเชิงนโยบาย เมื่อเกิดพร้อมย่อมทำให้สังคมมีพลังมหาศาลที่จะออกจากสภาวะวิกฤตไปสู่การสร้างสังคมที่เป็นธรรม

ขอสื่อทุกแขนงโปรดรับเป็นธุระในการสร้างพละ 5 ทางสังคม

จะเรียกว่าเป็นการปฏิรูปหรือการปฏิวัติโดยสื่อก็ได้ อันเป็นหมุดหมายที่สำคัญในประวัติศาสตร์ของชนชาติไทย