ปรับสัดส่วนผสม

โดย...เจษฏ์ โทณะวนิก นักวิชาการอิสระ

เราได้คุยกันไปถึงระบบการเลือกตั้งแบบสัดส่วนผสมมาหลายครั้ง ซึ่งหลักของระบบนี้คือ การที่มีการใช้สองระบบผสมกัน คือ ระบบเขต และระบบบัญชีรายชื่อ แต่สิ่งที่เราพูดกันอยู่เป็นหลัก คือ การจัดการในเรื่องของระบบเขต และระบบบัญชีรายชื่อ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเป็นเขตเดียวคนเดียว หรือเขตเดียวหลายคน โดยมีวิธีการเลือกที่แตกต่างกันไป

เมื่อจัดวางระบบแล้วก็จะมาถึงเรื่องของวิธีการเลือก ซึ่งมีทั้งการกาสามที สองที หรือหนึ่งที ขึ้นอยู่กับรายละเอียดของระบบที่เราออกแบบ ที่ได้เคยบอกว่ามีการกาสามครั้ง คือ การกาครั้งที่หนึ่ง คือ การเลือกระบบเขต การกาครั้งที่สอง คือ การเลือกระบบบัญชีรายชื่อ การกาครั้งที่สาม คือ การเลือกผู้สมัครในบัญชีรายชื่อ ซึ่งการกาเช่นนี้เนื่องจากรายละเอียดของระบบสัดส่วนผสมแบบนี้ใช้บัญชีแบบเปิด ส่วนการกาสองครั้ง คือ สองครั้งแรกที่ได้กล่าวไป ซึ่งรายละเอียดของระบบสัดส่วนผสมแบบนี้ใช้บัญชีปิด ส่วนการกาครั้งเดียว คือ การกาในเขตเพียงเท่านั้น

การเลือกแบบที่มีการกาในระบบบัญชีรายชื่อด้วยนั้น เมื่อคำนวณให้เป็นสัดส่วนกันระหว่างระบบเขต และระบบบัญชีรายชื่อแล้ว สิ่งที่จะเกิดขึ้น คือ หนึ่ง คะแนนเสียงที่ตกนั้นอยู่ในเขต แต่การชดเชยนั้นไปปรากฏในระบบบัญชีรายชื่อ และหากจำนวนผู้สมัครในระบบเขตเท่ากับร้อยละของคะแนนนิยมที่มีผู้ลงให้ในระบบบัญชีรายชื่อแล้ว บรรดาผู้สมัครที่มีอยู่ในระบบบัญชีรายชื่อที่ได้มีผู้เลือกไว้ ก็จะกลายเป็นตกน้ำไป

หากใช้วิธีการกาครั้งเดียวแล้วนำคะแนนมาใช้สองครั้ง ครั้งแรก คือ ใช้ในเขต ครั้งที่สอง คือ เป็นตัวกำหนดร้อยละของคะแนนนิยมอันจะเป็นตัวกำหนดจำนวน สส.โดยรวมของทั้งสองระบบ ซึ่งในการกาแบบนี้หากปรากฏว่าจำนวน สส.ที่พรรคได้รับในระบบเขตเต็มตามร้อยละของคะแนนนิยมแล้ว ก็ไม่ต้องมีการจัดบัญชีรายชื่ออีก

ปัญหาที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือ ผู้ที่กลับมาเหล่านี้ คือ ผู้ที่ไม่ได้รับเลือกในระบบเขต ว่าง่ายๆ คือ แพ้ไปแล้ว ทำไมยังได้กลับมา ทางแก้คือ การจัดบัญชีแยกจากเขตแต่ใช้คะแนนในระบบเขตมาเป็นตัวคำนวณ แต่ก็จะมีประเด็นที่ผู้ที่อยู่ในบัญชีไม่ได้มีการเลือกโดยตรง รูปแบบใดๆ ก็มีข้อท้วงติง คราวหน้าเรามาหาทางออกกันครับ