สัดส่วนผสม

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก นักวิชาการอิสระ

มาถึงวินาทีนี้ระบบการเลือกตั้งที่เรียกว่า ระบบสัดส่วนผสม เป็นระบบที่ทำการผสมผสานกันระหว่างระบบเขตกับระบบบัญชีรายชื่อ ปรากฏว่ามีเสียงถามไถ่กันมามากเกี่ยวกับความละเอียดในการเลือกแบบบัญชีรายชื่อ ซึ่งผู้คนค่อนข้างจะติดใจสงสัย และพรรคการเมืองออกมาวิพากษ์วิจารณ์ถึงระบบบัญชีรายชื่อที่เรียกว่า ระบบบัญชีเปิด

การเลือกตั้งแบบที่เรียกกันว่าระบบบัญชีรายชื่อ คือ พรรคจัดสรรรายชื่อสมาชิกที่จะเป็นผู้สมัครรับเลือกตั้งเป็น สส. โดยนำรายชื่อทั้งหมดมาเรียงกันเป็นบัญชีรายชื่อ ซึ่งพื้นฐานในส่วนของบัญชีรายชื่อก็จะมีเหมือนๆ กันอยู่อย่างน้อยก็สามแบบ

ระบบบัญชีรายชื่อนั้นสามารถที่จะแยกเป็นระบบแบบบัญชีปิด (Closed List) ระบบแบบบัญชีเปิด (Open List) และระบบแบบบัญชีอิสระ (Free List) ซึ่งบัญชีปิดก็คือ การที่พรรคการเมืองแต่ละพรรคระบุตัวบุคคลที่จะเป็นผู้สมัครรับเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อของพรรคตนไล่เรียงตามลำดับไป โดยที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งทำได้แต่เพียงการกาเพื่อเลือกพรรคการเมือง ส่วนลำดับ หรือบุคคลที่อยู่ในบัญชีรายชื่อนั้นประชาชนไม่สามารถที่จะไปจัดใหม่ หรือเลือกบุคคลในบัญชีรายชื่อได้ ซึ่งระบบแบบบัญชีปิด ก็ดังที่ได้เคยกล่าวไปแล้วว่ามีแบบบอกกล่าวเอาไว้ล่วงหน้าว่าใครเป็นใครอยู่ลำดับเช่นไรกับแบบที่ปล่อยให้พรรคไปจัดเอง

ระบบแบบบัญชีเปิด คือ การที่พรรคจัดรายชื่อคนลงเอาไว้ และจัดลำดับของบรรดาบุคคลเหล่านั้นด้วย หากแต่ลำดับดังกล่าวไม่เป็นเด็ดขาด ผู้มีสิทธิเลือกตั้งสามารถที่จะจัดลำดับใหม่ ซึ่งระบบแบบนี้ก็จะมีอย่างน้อยสองลักษณะ คือ การที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งสามารถที่จะเลือกผู้สมัครได้เพียงหนึ่งคน บุคคลใดได้รับการเลือกมากพอก็จะได้เลื่อนลำดับขึ้นไปกับอีกลักษณะหนึ่งคือ สามารถที่จะจัดลำดับได้ใหม่หมดเลย

ระบบแบบบัญชีอิสระนั้นคล้ายกันกับระบบแบบบัญชีเปิด แต่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งสามารถที่จะเลือกบัญชีข้ามพรรคได้ เช่น เลือกพรรค ก และเลือกนายหนึ่ง น.ส.สองในบัญชีพรรค ก จากนั้นก็เลือกพรรค ข และเลือก น.ส.สาม นายสี่ในบัญชีพรรค ข นั่นคือ สามารถเลือกได้หลายพรรค และสามารถจัดลำดับคนในทุกบัญชีนั่นเอง

บัญชีแบบไหนนำมาใช้กับระบบสัดส่วนผสมแล้วจะเป็นอย่างไรว่ากันคราวหน้าครับ