เทวสตรี : คติพุทธ พราหมณ์ และความเชื่อในประเทศไทย

โดย...ส.สต

กรมศิลปากร สรุปข้อมูลที่จัดพิมพ์ประกอบงานนิทรรศการพิเศษเนื่องในวันอนุรักษ์มรดกไทย พุทธศักราช 2558 ที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ไปเปิดวันที่ 27 เม.ย.
2558 ณ พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ว่า

ปรากฏการณ์ความนับถือเทวสตรีในสังคมไทย เป็นรูปแทนความเกื้อหนุนของธรรมชาติต่อชีวิต มีพัฒนาการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง แม้ว่าในโลกปัจจุบันมนุษย์มีความรู้จักเข้าใจธรรมชาติมากขึ้น แต่มนุษย์ยังคงนับถือคุณลักษณะเกื้อกูลพูนเพิ่มของสตรีในฐานะเทพเจ้าแห่งธรรมชาติผู้อำนวยความอุดมสมบูรณ์อยู่อย่างไม่เสื่อมคลาย ตราบเท่าที่มนุษย์มีความนอบน้อมต่อธรรมชาติ ก็เชื่อได้ว่าความนับถือเทวสตรีในประเทศไทยจะยังคงดำรงอยู่ต่อไปแม้ในอนาคตกาล

 นิทรรศการพิเศษเนื่องในวันอนุรักษ์มรดกไทย พุทธศักราช 2558 เปิดให้ประชาชนชมวันที่ 29 เม.ย.-26 ก.ค. 2558 เป็นเรื่องเกี่ยวกับเทวสตรี : คติพุทธ พราหมณ์ และความเชื่อในประเทศไทย เพื่อเฉลิมพระเกียรติในโอกาสฉลองพระชนมายุ 5 รอบ 2 เม.ย. 2558 และเผยแพร่ความรู้สตรีตั้งแต่บรรพกาล ซึ่งส่งผลให้เกิดประเพณีพิธีกรรม และการสร้างรูปเคารพสตรี รวมถึงสัญลักษณ์ของสตรีจำนวนมาก อันเป็นมรดกทางศิลปวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าของชาติ

เทวสตรี

เนื้อหานิทรรศการได้นำเสนอประเด็นทางด้านคติความเชื่อและบทบาทของสตรีเพศที่เกี่ยวพันกับพิธีกรรมเพื่อความอุดมสมบูรณ์ ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ โดยจัดแสดงผ่านหลักฐานโบราณคดี ประวัติศาสตร์ และศิลปกรรมที่เป็นประติมากรรมรูปเคารพเนื่องในศาสนา เครื่องราง ตำราสมุดไทย ตามความเชื่ออันหลากหลายของผู้คนที่อาศัยในดินแดนไทยตามแต่ละช่วงยุคสมัย ทั้งพุทธศาสนา ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และคติความเชื่อท้องถิ่น

เทวสตรีอันเป็นที่นับถือในประเทศไทย เช่น พระแม่อุมา พระนางลักษมี พระสรัสวดี พระนางปรัชญาปารมิตา พระแม่ธรณี พระแม่โพสพ พระแม่คงคา เป็นต้น โดยได้รวบรวมโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ จัดแสดงจากแหล่งต่างๆ เช่น หน่วยงานศิลปากรส่วนภูมิภาค อุทยานประวัติศาสตร์ หอสมุดแห่งชาติ คลังพิพิธภัณฑสถาน และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาคทั่วประเทศ กว่า 100 รายการ วัตถุจัดแสดงที่เป็นชิ้นสำคัญ ได้แก่

ประติมากรรมพระอุมา จากพิพิธภัณฑ์วังสวนผักกาด ศิลปะลพบุรี แบบสมโบร์ไพรกุก อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 หรือมีอายุกว่า 1,400 ปี

พระอรรธนารีศวร จาก จ.อุบลราชธานี รูปเคารพผสานเครื่ององค์ระหว่างพระศิวะกับพระอุมา แสดงถึงความเคารพในเทวสตรีเทียบเท่ากับเทพเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ จัดเป็นเทวรูปรุ่นเก่า อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 ซึ่งนับว่าเป็นเทวรูปเก่าแก่ที่สุดองค์หนึ่งในเอเชียอาคเนย์

พระนางปรัชญาปารมิตา จากปราสาทเมืองสิงห์ จ.กาญจนบุรี ศิลปะลพบุรี อายุราวพุทธศตวรรษที่ 18 อันเป็นรูปแทนปัญญาบารมีซึ่งนำไปสู่การหลุดพ้น ตามคติศาสนาพุทธฝ่ายมหายาน

พระเทวี (พระนางปารวตี) จากเทวสถานโบสถ์พราหมณ์ ศิลปะสุโขทัย อายุราวพุทธศตวรรษที่ 20 พระพักตร์และสัดส่วนพระวรกายงดงามตามแบบศิลปะยุคทองของช่างไทย

พระลักษมี ศิลปะอยุธยา อายุราวพุทธศตวรรษที่ 21 อิทธิพลศิลปะอินเดียใต้ และสมุดไทยเรื่องเทวปาง จากหอสมุดแห่งชาติ ท่าวาสุกรี กรุงเทพ แสดงคติการนับถือเทวสตรีในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ในราชสำนัก สมัยกรุงรัตนโกสินทร์พระอรรธนารีศวร ศิลปะลพบุรี ราวพุทธศตวรรษที่ 12 พบที่เมืองโบราณศรีเทพ จ.เพชรบูรณ์ ไม่เคยจัดแสดงที่ไหนมาก่อน แม้ว่าประติมากรรมชิ้นนี้จะไม่สมบูรณ์ แต่จากลักษณะประติมากรรมที่ด้านขวาเป็นเพศชาย ด้านซ้ายเป็นเพศหญิง จึงทำให้เชื่อได้ว่าประติมากรรมรูปนี้คือ พระอรรธนารีศวร มีอายุในราวพุทธศตวรรษที่ 12-13