Fidei Defensor

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ในทางการเมืองแล้ว พระมหากษัตริย์ไทยทรงมีพระราชอำนาจพิเศษ (Royal Prerogative) ในทางศาสนาคล้ายๆ กับที่องค์พระประมุขของสหราชอาณาจักรมีพระราชอำนาจพิเศษในฐานะประมุขแห่งคริสตจักรแห่งอังกฤษ

อำนาจพิเศษที่ว่านี้เราๆ ก็ทราบดีว่าเป็นพระราชอำนาจในการแต่งตั้งสมณศักดิ์ สถาปนาสมเด็จพระสังฆราช แต่ยังมีอำนาจอีกประการหนึ่งซึ่งในระยะหลังห่างหายไปจากการรับรู้ค่อนข้างเนิ่นนาน คืออำนาจในการชำระพระศาสนา หากสถานการณ์ในวงการสงฆ์ไม่สู้ดี มีพวกนอกรีตนอกรอยมากๆ เข้า เกินกว่าพระเถระจะปราบได้ หน้าที่ปราบเสี้ยนหนามในศาสนาจะเป็นภาระของพระมหากษัตริย์ในลำดับต่อไป ตัวอย่างมีในรัชกาลที่ 1 เช่นกัน ในกฎพระสงฆ์ฉบับที่ 8 ความว่า

“.... พระพุทธจักร แลพระราชอาณาจักรทั้งสองนี้อาศัยกัน ฝ่ายพระสังฆเถรานุเถระอันรักษาพระพุทธจักรนั้น ระวังกันตรวจตรารักษาพระศาสนา มิให้เป็นอันตรายเศร้าหมอง ครั้นเห็นว่ามีบาปภิกษุอันตราย แล้วว่ากล่าว ยังกันให้ปรึกษาโทษผิดแห่งกัน แล้วตัดสินว่ากล่าวตามพระวินัย บำบัดรำงับโทษให้สงบมิได้มีลามกในพระศาสนา ถ้าเกิดพวกภิกษุโจรมากหนัก เหลือกำลังจะว่ากล่าว รนร้อนชวนกันเข้ามาถวายพระพรพึ่งพระราชอาณาจักร ฝ่ายพระมหากษัตริย์ ผู้รักษาพระราชอาณาจักรก็ช่วยอุปถัมภ์ ...แลเป็นประเพณีพุทธจักรพระราชอาณาจักรช่วยกันรักษาพระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนาจึงค่อยยืดยาวมาตราบเท่าบัดนี้ ...”

จะเห็นได้ว่า “เป็นประเพณีพุทธจักรพระราชอาณาจักรช่วยกันรักษาพระพุทธศาสนา” หรือกล่าวไว้ว่า แม้ศาสนาจะปกครองกันเอง แต่หากถึงกาลคับขัน พระมหากษัตริย์จะทรงใช้ Prerogative ชำระสะสางเรื่องราวได้

ผมเห็นหน้าปกของนิตยสารไทม์ (Time) ฉบับเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเถลิงถวัลยราชสมบัติ (ฉบับวันที่ 20 เม.ย. 1931) พาดหัวด้านล่างพระบรมฉายาลักษณ์ความว่า “King of Siam, Defender of the Faith” หรือ “พระเจ้าแผ่นดินสยาม ผู้พิทักษ์พระศาสนา”

หน้าปกนี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนที่สุด ถึงบทบาท “จริงๆ” ของพระเจ้าแผ่นดินไทยแต่ไรมา

คำว่า Defender of the Faith หรือผู้พิทักษ์พระศาสนา เป็นการปริวรรตจากคำภาษาละติน Fidei Defensor (ฟิเดอี เดเฟนซอร์) แต่เดิมหมายความว่า พระมหากษัตริย์คริสเตียนทุกพระองค์ เป็นผู้ปกป้องศรัทธาในพระเจ้า ต่อมาในสหราชอาณาจักร คำนี้หมายความว่า คิงหรือควีนทรงเป็นองค์พระประมุขแห่งศาสนจักร

ในไทยเรานั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงเป็นองค์บรมราชูปถัมภกพระพุทธศาสนา ถึงมิใช่ประมุขศาสนจักร แต่หากศาสนจักรมีเรื่องราว จะทรงใช้อำนาจพิเศษช่วยคลี่คลาย หรือไม่ก็ทรงใช้อำนาจโดยตรงในการจัดระเบียบ เช่น พระราชบัญญัติลักษณะปกครองสงฆ์ ร.ศ. 121 ทว่า หลังเปลี่ยนแปลงการปกครองและการใช้พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เนื่องจากมีมหาเถรสมาคมคอยดำเนินการในขั้นเด็ดขาดแล้ว

แต่เมื่อมหาเถรสมาคมมีคำชี้ขาดที่สร้างกระแสตอบโต้รุนแรงในสังคม ในช่วงที่เงื่อนไขบ้านเมืองไม่เอื้ออำนวย ก็ยากนักที่จะชำระสะสางความบาดหมางระหว่างบ้านกับวัดครั้งนี้ได้