ฤดูลูกไฟ

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

วันจันทร์ที่ 2 มี.ค. 2558 มีรายงานและคลิปวิดีโอที่เผยแพร่บนอินเทอร์เน็ต แสดงถึงปรากฏการณ์ลูกไฟสว่างปรากฏให้เห็นในเวลาสั้นๆ บนท้องฟ้าเหนือกรุงเทพฯ และบริเวณใกล้เคียง โดยเกิดขึ้นในเวลาเกือบ 2 ทุ่ม ภาพจากคลิปวิดีโอแสดงว่าลูกไฟปรากฏอยู่ต่ำบนท้องฟ้าทิศใต้ เป็นไปได้ว่าอาจเข้ามาในบริเวณอ่าวไทยตอนบน หากมีอุกกาบาตหลงเหลือก็อาจตกในทะเลพื้นที่ในอวกาศระหว่างดาวเคราะห์ภายในระบบสุริยะชั้นในดูเหมือนเป็นพื้นที่ว่างเปล่า ยานอวกาศสามารถเดินทางออกไปได้โดยไม่ชนกับอะไรเลย แต่แท้จริงแล้วมีสะเก็ดดาวซึ่งเป็นวัตถุหินขนาดเล็กจำนวนมากกระจัดกระจายอยู่ทั่วไป สะเก็ดดาวเหล่านี้ทำให้เกิดดาวตกที่เราสามารถมองเห็นได้ทุกคืน

โดยเฉพาะจากสถานที่มืดห่างไกลจากเมืองใหญ่สะเก็ดดาวเหล่านี้มีทั้งที่เป็นซากหลงเหลือมาจากยุคต้นๆ ที่ดาวเคราะห์ในระบบสุริยะกำลังก่อตัว และที่เกิดขึ้นใหม่จากดาวหางและดาวเคราะห์น้อย โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์โดยเคลื่อนที่ไปในอวกาศด้วยความเร็วสูง จึงเข้าปะทะกับสะเก็ดดาวอยู่เสมอดาวตก ส่วนใหญ่ที่เราเห็นได้บนท้องฟ้าเกิดจากสะเก็ดดาวขนาดเล็ก มีความสว่างน้อย นานๆ จึงจะมีสะเก็ดดาวขนาดใหญ่ผ่านเข้ามาในบรรยากาศ ก่อให้เกิดดาวตกที่มีความสว่างมาก เรียกว่าลูกไฟ (fireball) โดยทั่วไปสว่างกว่าดาวพฤหัสบดีหรือใกล้เคียงดาวศุกร์ขึ้นไป หากสว่างมากเป็นพิเศษ เช่น ใกล้เคียงดวงจันทร์เต็มดวงหรือแม้กระทั่งใกล้เคียงดวงอาทิตย์ และมีการแตกระเบิดกลางอากาศด้วย เรียกว่าดาวตกชนิดระเบิด (bolide) ซึ่งบางครั้งก่อให้เกิดเสียงดังจากคลื่นกระแทก และอาจมีซากเหลือตกบนพื้นโลกกลายมาเป็นก้อนอุกกาบาต

โดยปกติอัตราการเห็นดาวตกมักเพิ่มขึ้นในช่วงที่เกิดฝนดาวตก ซึ่งเกิดจากโลกเคลื่อนที่ผ่านฝูงสะเก็ดดาวที่หลุดมาจากดาวหางหรือดาวเคราะห์น้อย โดยเฉพาะในช่วงที่เกิดฝนดาวตกกลุ่มสำคัญ เช่น ฝนดาวตกเพอร์ซิอัสในกลางเดือน ส.ค. ฝนดาวตกคนคู่ในกลางเดือน ธ.ค. เป็นต้น สะเก็ดดาวในฝนดาวตกเคลื่อนที่ไปตามวงโคจรของดาวหางหรือดาวเคราะห์น้อยต้นกำเนิด เรียกแนวการเคลื่อนของสะเก็ดดาวเหล่านี้ว่าธารสะเก็ดดาว

นักดาราศาสตร์ที่ศึกษาเกี่ยวกับสถิติของการเกิดลูกไฟพบว่าในช่วงกลางเดือน ก.พ.ถึงกลางเดือน เม.ย.ของทุกปี เป็นช่วงที่อัตราการพบเห็นลูกไฟในเวลาหัวค่ำสำหรับผู้สังเกตในซีกโลกเหนือเพิ่มสูงขึ้นกว่าช่วงอื่นราวร้อยละ 10-30 เรียกช่วงดังกล่าวว่า “ฤดูลูกไฟ” ไม่เพียงแต่ลูกไฟเท่านั้น อัตราการพบอุกกาบาตตกในซีกโลกเหนือก็เพิ่มขึ้นด้วยในช่วงเดียวกัน ดังนั้นลูกไฟที่เกิดขึ้นเมื่อคืนวันที่ 2 มี.ค.ที่ผ่านมา ก็น่าจะเป็นส่วนหนึ่งของฤดูลูกไฟ

คำอธิบายหนึ่งกล่าวว่าบริเวณนี้ในวงโคจรของโลกอาจเป็นบริเวณที่มีวงโคจรของธารสะเก็ดดาวที่มีสะเก็ดดาวขนาดใหญ่ตัดผ่าน ทำให้เกิดลูกไฟในอัตราเพิ่มสูงขึ้น นอกจากนี้ยังมีคำอธิบายอีกแบบหนึ่งที่
ซับซ้อนกว่า เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่ของสะเก็ดดาวและการเคลื่อนที่ของโลกในอวกาศโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ด้วยความเร็วสูง หากกำหนดให้ทิศทางที่โลกเคลื่อนที่ไปเป็นด้านหน้า และทิศทางที่โลกเคลื่อนที่จากมาเป็นด้านหลัง เมื่อโลกเคลื่อนที่ไปปะทะกับสะเก็ดดาวในอวกาศ ทำให้เกิดดาวตกที่ด้านหน้าของโลกปรากฏในช่วงเวลาเช้ามืด ดาวตกจากด้านหน้าของโลกจึงเป็นดาวตกที่เคลื่อนที่สัมพัทธ์กับโลกด้วยความเร็วสูงมาก ส่วนดาวตกที่มาจากด้านหลังของโลกปรากฏในช่วงเวลาหัวค่ำ ดาวตกที่ด้านหลังของโลกจึงเป็นดาวตกที่เคลื่อนที่สัมพัทธ์กับโลกด้วยความเร็วต่ำ แรงโน้มถ่วงของโลกจึงมีอิทธิพลเบี่ยงเบนการเคลื่อนที่ของดาวตกที่มาจากด้านหลังของโลกมากกว่าที่มาจากด้านหน้า

ดาวตกที่มาจากด้านหน้าและด้านหลังของโลกมีจุดกระจายหรือจุดที่ดาวตกดูเหมือนเคลื่อนที่ออกมา (ทำนองเดียวกับจุดกระจายในฝนดาวตก) อยู่สองบริเวณ จุดหนึ่งอยู่ที่ละติจูด 15 องศา เหนือระนาบสุริยวิถี อีกจุดหนึ่งอยู่ที่ 15 องศา ใต้ระนาบสุริยวิถี โดยดาวตกที่มาจากด้านหน้าอยู่ห่างไปทางทิศตะวันตกของดวงอาทิตย์เป็นมุม 90 องศา จุดกระจายจึงอยู่สูงสุดบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด ส่วนดาวตกที่มาจากด้านหลังอยู่ห่างไปทางทิศตะวันออกของดวงอาทิตย์เป็นมุม 90 องศา จุดกระจายจึงอยู่สูงสุดบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ

นักดาราศาสตร์พบว่าดาวตกที่มาจากด้านหลังของโลกมีอัตราสูงกว่าดาวตกที่มาจากด้านหน้า สะเก็ดดาวที่ทำให้เกิดดาวตกทั้งสองนี้น่าจะมาจากดาวหางที่เคลื่อนที่ในทิศสวนทางกับการเคลื่อนที่ของโลกรอบดวงอาทิตย์ บันทึกการสังเกตการณ์ในอดีตพบว่าปริมาณลูกไฟในเวลาหัวค่ำเพิ่มขึ้นในช่วงเดียวกับที่จุดกระจายของฝนดาวตกที่มาจากด้านหลังอยู่ใกล้จุดเหนือศีรษะมากที่สุด หากความเชื่อมโยงนี้ถูกต้อง ปริมาณลูกไฟที่เห็นได้ในเวลาหัวค่ำจากซีกโลกใต้ควรจะเพิ่มขึ้นเป็นพิเศษในช่วงกลางเดือน ส.ค.ถึงกลางเดือน ต.ค. ทว่าไม่มีข้อมูลจากซีกโลกใต้มากพอที่จะพิสูจน์ยืนยันได้ จึงยังไม่สามารถสรุปได้ว่าคำอธิบายนี้ถูกต้องมากน้อยเพียงใดจะเห็นได้ว่าเรากำลังอยู่ในฤดูลูกไฟดังนั้นใครที่อยากเห็นดาวตกที่สว่างมาก ช่วงเวลานี้จึงเป็นช่วงเวลาที่ดีที่สุดของปีในการเฝ้าสังเกตบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ โดยเฉพาะในช่วงหลังดวงอาทิตย์ตกไปแล้วราว 1-2 ชั่วโมง

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (15-22 มี.ค.)

ดาวศุกร์ปรากฏเป็นดาวประจำเมืองอยู่บนท้องฟ้าทิศตะวันตกในเวลาหัวค่ำ ดาวอังคารอยู่ในทิศทางใกล้เคียงกับดาวศุกร์ แต่อยู่ต่ำกว่าและสว่างน้อยกว่าดาวศุกร์หลายเท่า ดาวอังคารยังคงอยู่ในกลุ่มดาวปลา ส่วนดาวศุกร์เคลื่อนเข้าสู่กลุ่มดาวแกะในสัปดาห์นี้ ดาวอังคารตกลับขอบฟ้าก่อนตั้งแต่ 2 ทุ่ม ส่วนดาวศุกร์สังเกตได้จนกระทั่งตกลับขอบฟ้าหลัง 2 ทุ่มครึ่งเล็กน้อย

ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวปู เวลาหัวค่ำมองเห็นอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศตะวันออก ดาวพฤหัสบดีผ่านเหนือศีรษะในเวลา 3 ทุ่มครึ่ง จากนั้นตกลับขอบฟ้าราวตี 4 ดาวเสาร์อยู่ตรงส่วนหัวของกลุ่มดาวแมงป่อง ขึ้นเหนือขอบฟ้าให้เห็นได้ตั้งแต่ 5 ทุ่มครึ่ง จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นจนไปอยู่สูงทางทิศใต้ในเวลาตี 5 เมื่อท้องฟ้าเริ่มสว่างในเวลาเช้ามืดยังมีโอกาสเห็นดาวพุธอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออก ซึ่งขณะนี้ดาวพุธปรากฏอยู่ในกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ สัปดาห์นี้เป็นครึ่งหลังของข้างแรม จันทร์เสี้ยวอยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด วันที่ 19 มี.ค. ดวงจันทร์อยู่ทางซ้ายมือเยื้องไปทางด้านบนของดาวพุธที่ระยะ 5 องศา จันทร์ดับในวันที่ 20 มี.ค. ตรงกับวันที่ดวงจันทร์ใกล้โลกที่สุดในรอบเดือน และดวงจันทร์โคจรมาอยู่ในแนวเดียวกับดวงอาทิตย์ เงาดวงจันทร์ทอดลงมาตกที่ผิวโลก คนที่อยู่ใต้เงามืดมองเห็นสุริยุปราคาเต็มดวง

สุริยุปราคาเต็มดวงครั้งนี้ เงามืดของดวงจันทร์จะผ่านตอนเหนือของมหาสมุทรแอตแลนติกและมหาสมุทรอาร์กติก โดยผ่านหมู่เกาะแฟโรของเดนมาร์กและหมู่เกาะสฟาลบาร์ของนอร์เวย์ บริเวณที่เห็นสุริยุปราคาบางส่วนครอบคลุมทวีปยุโรป ด้านตะวันออกเฉียงเหนือของมหาสมุทรแอตแลนติก ตอนเหนือของแอฟริกา และด้านตะวันตกเฉียงเหนือของเอเชีย ส่วนประเทศไทยไม่เห็นสุริยุปราคาในวันนี้เมื่อเข้าสู่ข้างขึ้น หัวค่ำวันที่ 22 มี.ค. จะเห็นจันทร์เสี้ยวอยู่เกือบตรงกลางระหว่างดาวศุกร์กับดาวอังคาร คืนนั้นดวงจันทร์อยู่ห่างดาวเคราะห์ทั้งสองเป็นระยะเชิงมุมใกล้เคียงกันที่ 7 องศา