กบหูหนวก

ในวันที่ “เหตุผล” เริ่มเหือดแห้งไปจากสังคม อารมณ์ ความรู้สึกกลายเป็นปัจจัยชี้ขาดในการตัดสินใจ

วิกฤตที่เกิดขึ้นตรงหน้าจึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ เมื่อรากเหง้าความขัดแย้งมีที่มาที่ไปจากหลากหลายการกระทำของหลายฝ่ายที่ขาดเหตุผลรองรับ จนผลักดันให้ทุกอย่างมาถึงจุดนี้

อีกทั้ง “เหตุผล” ที่หยิบยกมารองรับความชอบธรรมหลายครั้ง ล้วนแต่ไม่เป็นเหตุเป็นผล จนยากจะยอมรับว่าชุดข้อมูลที่นำมาอธิบายนั้นเป็นเหตุผลที่แท้จริง

 

นอกจากจะดูแถไถแล้ว ในช่วงการชุมนุมของแต่ละสีเสื้อ เรามักจะได้ยินได้ฟังเหตุผลที่มีความย้อนแย้งอยู่ในตัวเอง ทั้งการใช้วิธีการไม่เป็นประชาธิปไตยมาเรียกร้องประชาธิปไตย การใช้ความรุนแรงมาแผ้วถามสร้างความสงบสุข ฯลฯ

ล่วงเลยมาจนถึงยุค “ปฏิรูป” หลากหลายข้อเสนอที่โยนหินออกมาหยั่งกระแสสังคม ​มีเหตุผลรองรับในบางแง่บางมุมเท่านั้น แต่กลับละเลยไม่มองรอบด้านไปถึงผลกระทบ ผลเสียที่จะตามมาจนน่าเป็นห่วงว่าจะหมักหมมกลายเป็นปัญหาในอนาคต

ท่ามกลางความขัดแย้งที่เป็นอยู่ย่อมไม่ใช่เรื่องง่ายที่แต่ละข้อเสนอจะได้รับเสียงสนับสนุนจากทุกฝ่าย

ความสำคัญอยู่ตรงที่การชั่งน้ำหนักวิเคราะห์ผลดีผลเสียอย่างมีเหตุมีผลรอบด้าน และตัดสินใจเลือกในสิ่งที่ดีที่สุดกับทางเลือกที่มีอยู่

ปัญหาอยู่ตรงที่หลายครั้ง “เหตุผล” ซึ่งคิดว่ากลั่นกรองมาดีแล้ว แต่ในทางปฏิบัติอาจไม่เป็นเช่นนั้น ไม่ว่าจะด้วยมีเบื้องหน้าเบื้องหลัง หรือ “ความไม่รู้” ก็ตาม ทว่าสุดท้ายย่อมไม่เป็นผลดีและทำให้ทุกอย่างพังพาบ ​ก้าวไม่พ้นวังวนปัญหาเดิมๆ

ชวนให้นึกถึงเรื่องเล่าในวัยเด็กที่เคยเป็นตัวอย่างเตือนใจกับระบบการคิดวิเคราะห์ ตั้งสมมติฐาน ทดลอง สรุปผล เกี่ยวกับเรื่องกบหูหนวก

เมื่อมีนักวิทยาศาสตร์คนหนึ่งจับกบมาทำการทดลอง เริ่มจากการปรบมือหนึ่งครั้ง กบก็กระโดดไปหนึ่งครั้ง หลังจากนั้นจึงตัดขากบข้างหนึ่ง และลองปรบมือ กบยังกระโดดแต่ระยะทางสั้นลง และทำอย่างนี้จนสุดท้ายตัดขากบทั้ง 4 ขา ผลทำให้แม้จะปรบมืออีกกี่ครั้งกบก็ไม่ยอมกระโดด

นักวิทยาศาสตร์สรุปผลการทดลองว่าการตัดขาทั้ง 4 ทำให้กบหูหนวก

แม้จะเป็นเรื่องขบขัน แต่ก็เป็นอุทาหรณ์สอนใจได้เป็นอย่างดี แถมเวลานี้เราเริ่มเห็นเค้าลางบางอย่างที่คล้ายเรื่องกบหูหนวก โดยเฉพาะข้อเสนอเรื่องเลือกตั้งนายกรัฐมนตรีโดยตรง 

ไม่ต่างจากอีกเรื่องขำขัน ที่ขาเหล้าเคยหยิบยกมาเป็นข้ออ้างสร้างความชอบธรรมให้ตัวเอง เมื่อผลการศึกษาวิจัยระบุว่าอุบัติเหตุในช่วงปีใหม่เกือบ 25% มาจากการดื่มเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์

สิงห์นักดื่มเลย “มองมุมกลับ” ​ย้อนว่ากลุ่มที่เกิดอุบัติเหตุอีก 75% ไม่ได้ดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ แสดงว่าการดื่มเครื่องดื่มไม่มีแอลกอฮอล์ก่อให้เกิดอุบัติเหตุมากกว่าการดื่มแอลกอฮอล์

ในวันที่บ้านเมืองกำลังอ่อนแอเรื่อง “เหตุผล” แบบนี้ ยิ่งทำให้นึกถึงหนังสือเรื่อง “จอน เอลสเตอร์ กับทฤษฎีการเลือกอย่างเป็นเหตุเป็นผล (Rational Choice Theory)” ของอาจารย์ไชยันต์ ไชยพร

ที่ช่วยชำแหละการเลือกอย่างเป็นเหตุเป็นผล ซึ่งคาบเกี่ยวไปถึงประเด็นการหลอกตัวเอง การต้องการหลอกคนอื่น การติดหล่มอยู่ในชุดค่านิยมจารีตประเพณี 

คงยากที่จะหยิบยกมาอธิบายได้ทั้งหมด แต่มีบางบทพูดที่อยากจะนำมาพูดถึงคือเรื่อง “ทฤษฎีองุ่นเปรี้ยว” ความไม่ลงรอยด้านการรับรู้ ทำให้ตระหนักว่าในระบอบประชาธิปไตยที่วางอยู่บนการเลือกของสังคม มีโอกาสเผชิญกับสภาพองุ่นเปรี้ยวได้ตลอดเวลา แม้จะรู้ว่าเป็นสิ่งดี แต่ที่ไม่อยากกินองุ่นเพราะอยากไปก็ไม่มีวันได้กิน

“สิ่งนี้จึงเป็นคำถามสำคัญสำหรับระบอบประชาธิปไตยชนิดนี้ว่า จะต้องทำอย่างไร จึงจะสามารถเปลี่ยนความพอใจเลือก (Preference) ของคนในสังคมที่กลายเป็นแบบองุ่นเปรี้ยวนี้ไปเสียแล้ว จากการที่พวกเขาต่างตระหนักรู้ว่า ถึงจะถวิลหาสิ่งที่ปรารถนาทางสังคมบางอย่างมากไปเท่าใด สังคมก็จะไม่เปิดโอกาสให้เขาได้รับสิ่งนั้น ทำอย่างไรที่คนในสังคมจะเปลี่ยนจากการมีความพอใจเลือกชนิดองุ่นเปรี้ยวนี้ มาเป็นความพอใจเลือกที่จะอยู่บนพื้นฐานของข้อมูลข่าวสาร หรือเป็นความพอใจเลือกที่จะปรับตามการเรียนรู้และข้อมูลที่ถูกต้อง (Informed Preferences) อย่างแท้จริงได้ เพื่อที่จะสามารถกล่าวได้อย่างเต็มปากเต็มคำว่า ประชาธิปไตยชนิดนี้เป็นรูปแบบของประชาธิปไตยที่สอดคล้องกับแนวคิดเรื่องการปกครองตนเอง อันมีนัยถึงการพาคนไปสู่อิสรภาพที่แท้จริง ในความหมายที่ทุกคนได้กำหนดชะตาชีวิตของตนเองอย่างฉลาด หรืออีกนัยหนึ่ง ‘อย่างเป็นเหตุเป็นผล’ ได้”

แต่นี่เป็นเพียงแค่เศษเสี้ยวในเนื้อหาของหนังสือเล่มนี้เท่านั้น หลายเรื่องคาบเกี่ยวกับบริบทการเมืองไทยที่สามารถหยิบยกนำมาใช้ได้ในเวลานี้ 

น่าจะเป็นเรื่องดีหากมีโอกาสได้ศึกษาทำความเข้าใจเพื่อพัฒนาการใช้เหตุผลที่สังคมเราอ่อนแอมานานจนใกล้สู่จุดที่เป็นสังคมกบหูหนวกมากขึ้นทุกที