แตกต่างกันที่ตรงไหน

เมื่อบิชอปโปลีญักแห่งปารีส (Bishop Polignacof Paris) เห็นชิมแปนซีครั้งแรกช่วงต้นศตวรรษที่ 18 ถึงกับกล่าวว่า “พูดสิ แล้วอาตมาจะทำศีลล้างบาปให้”

คำถามที่ว่าลักษณะเฉพาะใดทำให้มนุษย์สูงส่งกว่าสัตว์อื่น สะกิดความสงสัยของนักคิดผู้ยิ่งใหญ่มาอย่างน้อย 2,500 ปี ภาษาดูเหมือนจะเป็นคำตอบที่ชัดเจนที่สุด ทว่าสมมติฐานนี้ถูกล้มล้างไปเมื่อมีการค้นพบว่าเสียงร้องเตือนของลิงกีนอน (Guenon) เสียงร้องของเสือดาว เหยี่ยว งู หรือบาบูน รวมทั้งการเต้นระบำของฝูงผึ้ง และคลังศัพท์ของเอป สุนัข และนกที่ถูกฝึก ล้วนเป็นหลักฐานสำคัญที่โต้แย้งความเชื่อที่ว่ามนุษย์เท่านั้นที่มีภาษา

นักวิทยาศาสตร์บางคนอาจชี้ว่า การใช้เครื่องมือเป็นพฤติกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของมนุษย์ และตั้งชื่อให้กับเผ่าพันธุ์ของเราว่า Homo Faber ซึ่งแปลว่า “มนุษย์ผู้ประดิษฐ์” แต่ในปี 1960 นักไพรเมตวิทยา เจน กูดดอลล์ พิสูจน์ให้เห็นว่า ชิมแปนซีประดิษฐ์เครื่องมือได้ เช่น เบ็ดสำหรับหาปลวก นอกจากนั้นลักษณะเฉพาะอื่นๆ เช่น ความทรงจำ คุณธรรม และความระลึกรู้ตัว ต่างก็ถูกล้มล้างด้วยหลักฐานการค้นพบใหม่ๆ

ปัจจุบันนักจิตวิทยาอเมริกัน โทมัส ซัดเดนดอร์ฟ เสนอสมมติฐานว่า ทำไมมนุษย์ถึงประสบความสำเร็จ หนังสือเรื่อง “The Gap” ของเขาชี้ว่า ลักษณะเด่น 2 ประการ ของมนุษย์ที่แบ่งแยกออกจากสัตว์ได้คือ 1.ความกระตือรือร้นที่จะติดต่อสื่อสารกับผู้อื่น2.ความสามารถในการจินตนาการถึงอนาคต

เราสื่อสารเกี่ยวกับสิ่งต่างๆ มากกว่าสัตว์

เราไม่มีลักษณะภายนอกใดเลยที่เหนือกว่าสัตว์อย่างมีนัยสำคัญ เช่น ขนปีกทำให้นกครอบครองฟากฟ้า อีกทั้งนักวิทยาศาสตร์เองก็ยังไม่พบหลักฐานว่าในพันธุกรรมของเรามีอะไรที่แตกต่างอย่างเด่นชัด การเปรียบเทียบพันธุกรรมของเราและชิมแปนซี ก็ไม่พบว่ามีอะไรที่แตกต่างเป็นพิเศษ “ความแตกต่างที่น้อยนิด” ระหว่างมนุษย์กับสัตว์นั้นน่าจะอยู่ในสมองต่างหาก

กุญแจสำคัญอาจไม่ใช่ชิ้นส่วนต่างๆ ภายในสมอง แต่เป็นความสามารถในการใช้ “พลังสมอง พลังความคิด” มากกว่าสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นต่างหาก

แม้สัตว์หลายชนิดจะมีความสามารถทางสติปัญญาขั้นพื้นฐานในการสื่อสาร แต่มนุษย์นั้นพัฒนาการสูงกว่า โธมัส ซัดเดนดอร์ฟ ชี้ลักษณะเด่น 2 ประการ ที่มีเฉพาะในมนุษย์ ซึ่งช่วยพัฒนาคุณสมบัติอื่นๆ ของมนุษย์ด้วย ประการแรกคือเรื่องการสื่อสาร ในขณะที่การสื่อสารของสัตว์เกี่ยวเนื่องกับอาหารและอาณาเขต

มนุษย์นั้นกระตือรือร้นที่จะแบ่งปันความคิดของตนเอง เอปและสัตว์ที่มีสติปัญญาชนิดอื่นสามารถถูกฝึกให้สื่อสารผ่านคำหรือสัญลักษณ์ แต่ก็ไม่สามารถทำให้แสดงความคิด หรือความเห็นเกี่ยวกับสิ่งรอบๆ ตัวได้ ภาษาของพวกมันยังคงจำกัดเฉพาะการถามหาสิ่งต่างๆ ที่ต้องการเท่านั้น

นักเล่นหมากรุกจินตนาการถึงตาต่อๆ ไป

ลักษณะเด่นอีกอย่างหนึ่งที่ โทมัส ซัดเดนดอร์ฟชี้ให้เห็นคือความสามารถที่จะครุ่นคิดถึงความเป็นไปได้ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต เราจินตนาการถึงอนาคตและสร้างฉากเหตุการณ์ที่อาจเป็นไปได้ต่างๆ ได้อย่างละเอียดในหัวของเรา นักเล่นหมากรุกใช้ความสามารถนี้เป็นประจำ ไม่เหมือนสิ่งมีชีวิตอื่นมนุษย์สามารถนั่งที่เก้าอี้และครุ่นคิดจนชีพจรเต้นเร็วราวกับล่าสัตว์อยู่ในทุ่งหญ้าสะวันนา ความสามารถทางความคิดที่จินตนาการถึงอนาคตได้ช่วยให้เราพยากรณ์ผลสืบเนื่องของการกระทำและเลือกการกระทำหนึ่งๆ โดยคาดคิดผลของมันไว้แล้ว

ตามที่ซัดเดนดอร์ฟกล่าวไว้ ความสามารถสองอย่างที่เป็นกุญแจสู่ความสำเร็จของเผ่าพันธุ์มนุษย์คือ ความกระตือรือร้นที่จะแลกเปลี่ยนความคิดและพยายามเก็บข้อมูลที่เป็นประโยชน์จากผู้อื่น ซึ่งทำให้เราแบ่งปันประสบการณ์และรับฟังคำแนะนำ เหล่านี้เองนำไปสู่การสร้าง “สำนึกร่วม” (Collective Consciousness) หรือความรู้และความเชื่อร่วมกันของคนในสังคมจนเกิดเป็นวัฒนธรรมและเทคโนโลยีของพวกเรา

การแลกเปลี่ยนความคิดและการครุ่นคิดถึงความเป็นไปได้ในอนาคต อาจเป็นความลับที่เรามองหามาเนิ่นนานนับศตวรรษ แต่ไม่แน่เราอาจจะพบว่าสัตว์เองก็มีลักษณะนี้อยู่เช่นกัน และนักวิทยาศาสตร์ก็จะต้องหันกลับมามองหา “ความแตกต่างอันเล็กน้อย”ที่ว่านี้กันอีกครั้ง