หนังใหญ่วัดขนอน ราชบุรี รางวัลยูเนสโก

โดย...สมาน สุดโต

จ.ราชบุรี ไม่ใช่มีแค่คนสวยโพธาราม คนงามบ้านโป่งเท่านั้น แต่มีศิลปวัฒนธรรมที่น่าชมอีกมาก ดังเช่นวันที่สำนักจดหมายเหตุแห่งชาติ จัดเสวนาภาพเก่าเล่าเรื่องฟื้นความคิดจิตวิญญาณเสือป่า ที่ค่ายหลวงบ้านไร่ อ.โพธาราม จ.ราชบุรี เมื่อวันที่ 26 ก.พ. 2557 นั้น หลังจบเสวนาได้พาชมและศึกษาที่วัดคงคารามและดูหนังใหญ่วัดขนอน ซึ่งเป็นโบราณสถานและศิลปวัฒนธรรมที่น่าภูมิใจของท้องถิ่น

โรงหนังใหญ่ติดแอร์

วันนี้จะกล่าวถึงหนังใหญ่วัดขนอนก่อน เพราะผู้เขียนได้ฟังเรื่องราวมานาน ว่าหนังใหญ่นั้นเป็นเบื้องต้นของศิลปะการแสดงโขน และทราบว่าที่วัดขนอนนี้เป็น 1 ใน 2 ของประเทศที่มีการอนุรักษ์หนังใหญ่ไว้ (อีกแห่งหนึ่งคือวัดสว่างอารมณ์ จ.สิงห์บุรี)

เมื่อพวกเราไปถึงวัดเป็นเวลาบ่ายแก่ๆ แล้ว พระครูพิทักษ์ศิลปาคม (นุชิต วชิรวุฑฺโฒ) เจ้าอาวาสวัดขนอน อ.โพธาราม จ.ราชบุรี ออกมาต้อนรับและพาเข้าในโรงละครที่ติดแอร์เย็นฉ่ำของวัด พร้อมกับเล่าเรื่องความเป็นมาของหนังใหญ่วัดขนอน

 

วัดขนอนเป็นวัดเพียงแห่งเดียวที่มีมหรสพเป็นของวัดและมีเจ้าอาวาสเป็นผู้จัดการ และจัดการอนุรักษ์ครบวงจร โดยได้รับความร่วมมือจากทุกฝ่าย ทั้งท้องถิ่น และส่วนกลาง

เมื่อปี พ.ศ. 2532 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พระองค์ผู้ทรงคุณอันประเสริฐ องค์อุปถัมภ์มรดกไทย ทรงเห็นคุณค่าศิลปะสำคัญนี้ จึงทรงให้วัดขนอนอนุรักษ์หนังใหญ่ 313 ตัว ของเดิมที่สร้างมาตั้งแต่สมัยหลวงปู่กล่อม พระเถระชาวมอญมีชีวิตอยู่ในสมัยรัชกาลที่ 5 แล้วให้สร้างขึ้นใหม่ เพื่อนำมาแสดงให้ประชาชนชมในจำนวน 313 ตัวเช่นกัน

ปัจจุบันมีการแสดงให้ประชาชนชมทุกวันเสาร์ ในเวลา 10.00–11.00 น. นอกจากนั้นทางวัดยังจัดพิพิธภัณฑ์หนังใหญ่ โดยเปิดให้ชมทุกวันตั้งแต่เวลา 08.00-17.30 น. ส่วนเทศกาลหนังใหญ่วัดขนอนจัดทุกวันที่ 13-14 เม.ย. เป็นประจำทุกปี

ก่อนที่จะเริ่มการแสดงโดยนักเรียนของวัดนั้น พระครูพิทักษ์ศิลปาคม ได้เรียกเด็กในชุดเชิดหนังพร้อมอุปกรณ์ในการฝึกออกมา 3 คน เพื่อแนะนำให้ผู้ชมทราบว่า กว่าจะเป็นผู้เชิดหนังใหญ่ได้ต้องฝึกแบบไหนบ้าง โดยให้เด็กแสดงท่าเต้นเบื้องต้นให้ผู้เข้าชมประมาณ 100 คนได้ชม เช่น ท่าเต้นเสา โก่งศร ยืด ยุบ และขึ้นลอย เป็นต้น จากนั้นก็เริ่มการแสดง

 

วันนั้นเป็นการแสดงตอนศึกลงกา ก่อนแสดงคณะผู้แสดงต้องทำพิธีไหว้ครู แต่ทำแบบพุทธ คือตั้งนะโม 3 จบ แล้วสวดมนต์ จากนั้นจึงเริ่มแสดง โดยมีผู้แสดงนำตัวหนังใหญ่ออกมาเชิด ตามทำนองเพลงที่บรรเลงโดยวงปี่พาทย์ ตามที่ผู้พากย์บอก เช่นเสมอ และเชิด เป็นต้น

การเชิดหนังใหญ่ของเด็กนักเรียนที่ได้รับการฝึกฝนมา 2 เดือนเศษ แต่เรียกเสียงปรบมือตลอด เพราะประทับใจในการเชิดและการเต้นที่คล่องแคล่ว รวมทั้งการพากย์ที่มีรสชาติ ดังมืออาชีพ ทั้งๆ ที่พระครูพิทักษ์ฯ เจ้าอาวาสออกตัวว่า มีเวลาฝึกกันเองเพียง 2 เดือน โดยที่ตัวท่านพระครูก็ไม่ได้มาดูแลการฝึกอย่างทั่วถึง เพราะมีภารกิจต่อเนื่อง

ประวัติหนังใหญ่

หนังสือแนะนำหนังใหญ่วัดขนอน บอกว่า หนังใหญ่เป็นสมบัติทางวัฒนธรรมไทย ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นการแสดงชั้นสูง ที่รวมศิลปะที่ทรงคุณค่าหลายแขนง ได้แก่ การออกแบบลวดลายไทยเชิงจิตรกรรมที่มีความวิจิตรบรรจง ผสมกับฝีมือช่างแกะสลักที่ประณีต เมื่อแสดงก็จะมีการนำศิลปะทางนาฏศิลป์การละคร ที่เคลื่อนไหวอย่างได้อารมณ์ตามเนื้อเรื่องเป็นหลัก ประกอบกับบทพากย์ บทเจรจา บทขับร้อง ดนตรีปี่พาทย์ ที่ทำให้เกิดความเข้าใจในเรื่องราว และให้อรรถรสทางศิลปะแก่ผู้ชมได้อย่างสมบูรณ์ การแสดงหนังใหญ่จึงมีคุณค่าทางศิลปะสูง บ่งบอกถึงอัจฉริยภาพด้านศิลปะของบรรพบุรุษไทยได้เป็นอย่างดี

หนังใหญ่มีความเป็นมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย กรุงศรีอยุธยา ต่อมาถึงยุครัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พบการทำหนังใหญ่ 2 แห่ง คือ หนังใหญ่วัดสว่างอารมณ์ จ.สิงห์บุรี และหนังใหญ่วัดขนอน จ.ราชบุรี

หนังใหญ่วัดขนอน

หนังใหญ่วัดขนอนสร้างในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โดย หลวงปู่กล่อม เจ้าอาวาสวัดขนอน ที่มีความคิดที่จะสร้างหนังใหญ่ให้มีขนาดใหญ่กว่าเดิม จึงได้ชักชวนครูอั๋ง ช่างจาด ช่างจ๊ะ และช่างพ่วง มาร่วมกันสร้าง ชุดแรกที่สร้าง คือ ชุดหนุมานถวายแหวน ต่อมาได้สร้างเพิ่มอีกรวม 9 ชุด ปัจจุบันมีตัวหนังรุ่นโบราณ 313 ตัว (ของใหม่อีก 313 ตัว) นับเป็นสมบัติของวัดที่ได้ร่วมรักษาสืบทอดกันมาจนถึงทุกวันนี้

หลวงปู่กล่อมเกิดปีวอก ปี พ.ศ. 2391 มรณภาพเมื่อวันที่ 5 ธ.ค. 2485 รวมอายุได้ 94 ปี

 

หนังครู หนังเจ้า

ตัวหนังใหญ่แกะสลักจากหนังวัวคล้ายตัวหนังตะลุงแต่ใหญ่กว่ามาก ส่วนการสร้าง หรือแกะสลักไม่ใช่มีฝีมือ มีหนังแล้วจะแกะสลักได้เลย ต้องมีขั้นตอนและไหว้ครู เช่น เมื่อแกะสลักหนังเจ้าหรือหนังครู ต้องหาหนังพิเศษ คือ หนังเสือ หรือถ้าใช้หนังวัวต้องเป็นวัวที่ตายท้องกลมหรือถูกฟ้าผ่าตาย หรือถูกเสือกัดตายเท่านั้น ส่วนของวัดขนอนใช้หนังเสือ ก่อนจะสร้างหนังพิเศษนี้ ผู้สร้างจะต้องนุ่งขาวห่มขาว ถือศีลแปด ถวายเครื่องสังเวยบูชาครู และต้องแกะสลัก เขียน และลงสีให้เสร็จในวันเดียว

ส่วนหนังอื่นๆ เช่น หนังเฝ้า หนังคเนจร หนังเง่า หนังเมือง หนังจับ และหนังเบ็ดเตล็ด ใช้หนังวัวทั่วไปสร้าง

รางวัลยูเนสโก

ที่น่าภาคภูมิใจ คือ หนังใหญ่วัดขนอนได้รับรางวัลจากยูเนสโก (UNESCO) และยกย่องให้เป็น 1 ใน 6 ชุมชนดีเด่นของโลก ที่มีผลงานในการอนุรักษ์ฟื้นฟูมรดกวัฒนธรรมเชิงนามธรรม (The safeguarding of Intangible Cultural Heritage:ICH) โดยเมื่อวันที่ 8-11 มิ.ย. 2550 องค์กร ACCU (Asia–Pacific Cultural Centre for UNESCO) ได้จัดพิธีมอบเหรียญรางวัลเกียรติบัตรและการสัมมนาแลกเปลี่ยนความรู้ประสบการณ์ระหว่างผู้แทนชุมชนต่างๆ ที่ได้รับรางวัลและบรรดาผู้เชี่ยวชาญทางวัฒนธรรมและคณะกรรมการของยูเนสโก ณ โรงแรมโตเกียวไดอิชิ เมืองซึรุโอกะ จังหวัดยามากาตะ โดย พระครูพิทักษ์ศิลปาคม เจ้าอาวาสวัดขนอน และคณะเข้าร่วมงานและรับรางวัลดังกล่าว

ปัจจุบันทางวัดสร้างรูปจำลองรางวัลดังกล่าวไว้กลางลานวัด เพื่อบอกความภาคภูมิใจ ในขณะที่บริเวณวัด รวมทั้งที่ตั้งของวัดก็เหมือนพิพิธภัณฑ์ เพราะมีของเก่าของโบราณแสดงไว้เป็นจุดๆ ซึ่งรวมทั้งพิพิธภัณฑ์หลวงปู่กล่อมด้วย

ราชบุรีจึงไม่ใช่มีแต่คนสวยโพธาราม คนงามบ้านโป่งเท่านั้น แต่มีหนังใหญ่ให้ชมด้วย