มรดกซาเวช

เวเนซุเอลาเป็นประเทศที่มีน้ำมันสำรองมากที่สุดในโลก แซงหน้าแชมป์เก่าซาอุดิอาระเบียมาตั้งแต่ปี 2010 รายได้ประชาชาติก็สูง โดยมีจีดีพีต่อหัวประมาณ 1.3 หมื่นเหรียญสหรัฐ หรือสูงกว่าเรากว่าเท่าตัว

แต่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นตลอดเดือนกว่าที่ผ่านมา คือ ประชาชนจำนวนมากออกมาชุมนุมต่อต้านรัฐบาล โดยส่วนใหญ่ถือหม้อถือกระทะติดมือมาด้วย และเคาะส่งเสียงดังขณะเดินขบวนไปบนท้องถนน

ที่ทำเช่นนี้ก็เพื่อให้เป็นสัญลักษณ์ของความเดือดร้อนจากการขาดแคลนอาหารและของใช้ที่จำเป็น ซึ่งถึงจะมีเงินก็ซื้อไม่ได้ ต้องไปเข้าคิวรอที่ซูเปอร์มาร์เก็ต บางครั้งตั้งแต่เช้ามืด บ่อยครั้งโดยไม่ทราบว่าเมื่อเปิดร้านจะมีสินค้าอะไรให้ซื้อบ้าง แต่มีอะไรก็ต้องคว้าไว้ก่อน เวลารอจะได้ไม่สูญเปล่า

อาหารขาดแคลนเกือบจะทุกอย่าง ทั้งไก่ เนื้อ นม เนย ขนมปัง แป้ง น้ำตาล ส่วนของใช้ที่พูดถึงมากที่สุดคือ กระดาษชำระ

การชุมนุมต่อต้านรัฐบาลมีจุดเริ่มต้นมาตั้งแต่ช่วงหลังปีใหม่ เมื่ออดีตนางสาวเวเนซุเอลาถูกฆ่าชิงทรัพย์บนท้องถนนพร้อมสามี ต่อหน้าลูกสาววัย 5 ขวบ ซึ่งถูกยิงบาดเจ็บที่ขาด้วย

เวเนซุเอลาได้ชื่อว่าเป็นประเทศที่มีสถิติอาชญากรรมสูงอันดับต้นๆ ของโลก โดยฆาตกรกว่าร้อยละ 90 สามารถหนีรอดเงื้อมมือกฎหมายไปได้

ความไม่ปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สินได้กลายเป็นประเด็นทางการเมืองที่ผู้มีสิทธิออกเสียงเลือกตั้งให้ความสำคัญมากที่สุด

นอกจากปัญหาอาชญากรรมและการขาดแคลนอาหาร ยังมีเรื่องสิทธิมนุษยชนและเรื่องคอร์รัปชั่น ซึ่งในปี 2012 องค์กรเพื่อความโปร่งใสระหว่างประเทศได้จัดให้คอร์รัปชั่นของเวเนซุเอลาอยู่ในอันดับที่ 165 จาก 176 ประเทศ ดีกว่าประเทศเดียวในทวีปอเมริกาทั้งเหนือและใต้ คือ ไฮติ

แม้ประเทศไทยของเราจะยังอยู่ในอันดับที่ดีกว่า แต่เราก็กำลังมุ่งหน้าไปในทิศทางเดียวกัน

การชุมนุมต่อต้านรัฐบาลเริ่มต้นอย่างจริงจังในวันที่ 12 ก.พ. ซึ่งเป็นวันสำคัญทางประวัติศาสตร์ โดยกลุ่มแรกที่ออกมาคือกลุ่มนักศึกษา ต่อมาก็เป็นประชาชนในกรุงการากัสและตามหัวเมือง โดยมีนักการเมืองฝ่ายค้านออกมาร่วมวงด้วย

รัฐบาลใช้ความรุนแรงในการปราบปราม โดยนอกจากจะใช้แก๊สน้ำตาแล้ว ยังมีการจับกุมและคุมขังผู้ชุมนุมเป็นจำนวนมาก โดยอ้างว่าผู้ชุมนุมเป็นพวกหัวรุนแรงฝ่ายขวาที่ต้องการล้มรัฐบาล นอกจากนี้ยังมีม็อบสนับสนุนรัฐบาลออกมาปะทะกับผู้ชุมนุม รวมแล้วทำให้เกิดการบาดเจ็บล้มตายเป็นจำนวนไม่น้อย ตัวเลขทางการตายแล้ว 21 ศพ

เรื่องที่ผมอยากจะพูดถึงมากเป็นพิเศษ คือ ความตกต่ำของเศรษฐกิจและความยากจนข้นแค้นของประชาชน ทั้งๆ ที่เป็นประเทศที่อุดมไปด้วยทรัพยากรล้ำค่า

องค์กรเดียวที่สามารถทำให้เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ได้ คือ รัฐบาล

ผู้นำที่มีบทบาทและอิทธิพลมากที่สุด คือ ประธานาธิบดีฮูโก ชาเวซ ซึ่งชนะเลือกตั้งติดต่อกัน 4 สมัย และอยู่ในตำแหน่งต่อเนื่องเป็นเวลา 14 ปี จนถึงแก่อสัญกรรมด้วยโรคมะเร็ง เมื่อวันที่ 5 มี.ค. 2013

ประธานาธิบดีคนปัจจุบันเป็นทายาททางการเมืองของชาเวซ

ชาเวซเป็นนักการเมืองหัวรุนแรงและหัวเอียงซ้ายมาแต่ต้น แนวทางการเมืองของเขา คือ การสร้างความเท่าเทียมในสังคม และช่วยเหลือคนยากจนในชนบท เรื่องหลักที่เขาทำ คือ การศึกษา ที่อยู่อาศัย สาธารณสุข และเรื่องปากท้อง

เรื่องที่สร้างภาระมากที่สุดน่าจะเป็นเรื่องสาธารณสุข ซึ่งสัดส่วนในจีดีพีเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจาก 1.6% ในปี 2000 เป็น 7.7% ในปี 2006 โดยรัฐบาลสร้างโรงพยาบาลและคลินิกเพิ่มนับพันแห่ง เพื่อให้การรักษาพยาบาลฟรีกับประชาชน

ในเรื่องการศึกษา ตลอดสมัยของชาเวซมีคนอ่านออกเขียนได้เพิ่มขึ้นกว่า 1 ล้านคน ส่วนเรื่องที่อยู่อาศัยก็มีการสร้างบ้านสำหรับคนยากจนกว่า 1 ล้านครอบครัว

สำหรับอาหารและของใช้ในบ้าน เวเนซุเอลาต้องนำเข้าเป็นส่วนใหญ่ ทั้งในรูปวัตถุดิบเพื่อนำมาใช้ในการผลิตและในรูปสินค้าสำเร็จรูป เมื่อราคาแพงขึ้นก็จะมีการประกาศควบคุมราคาเพื่อไม่ให้ประชาชนเดือดร้อน แต่หากต่อมาเกิดการขาดแคลน รัฐก็จะเข้าไปควบคุมโรงงานและกระบวนการผลิตเอง ซึ่งรวมไปถึงกระดาษชำระด้วย บ่อยครั้งการแทรกแซงยิ่งทำให้ขาดแคลนหนักขึ้น และทำให้เกิดตลาดมืดที่ซื้อขายกันในราคาสูงกว่าราคาควบคุม

การสร้างระบบรัฐสวัสดิการทำให้รัฐบาลมีค่าใช้จ่ายสูง ซึ่งแม้จะมีรายได้มหาศาลจากการส่งออกน้ำมันก็ยังไม่เพียงพอ

ฐานะการคลังที่อ่อนแอลงทำให้เงินเฟ้อพุ่ง โดยตัวเลขทางการอยู่ที่ระดับประมาณ 60% ส่วนที่ไม่เป็นทางการกล่าวกันว่าอาจสูงถึง 300%

เงินตราต่างประเทศก็ขาดแคลน จนต้องมีการควบคุมการปริวรรต และเกิดตลาดมืดในการแลกเปลี่ยน โดยราคาในตลาดมืดสูงกว่าราคาควบคุม 56 เท่า

ที่จริงในช่วงแรกๆ ชาเวซยังพยายามรักษาวินัยการคลังควบคู่ไปกับการทำโครงการประชานิยม แต่ไม่นานการเสพติดการใช้จ่ายก็ทำให้วินัยการคลังเหลวแหลกลงเป็นลำดับ

เศรษฐกิจในภาพรวมในช่วงแรกยังขยายตัวได้ดีจากการอัดฉีดของภาครัฐ ซึ่งประจวบกับเป็นช่วงราคาน้ำมันขาขึ้น ทำให้มีรายได้เงินตราต่างประเทศเข้ามาสนับสนุนเป็นจำนวนมาก แต่หลังจากนั้นเศรษฐกิจก็เริ่มถดถอย และเมื่อราคาน้ำมันอ่อนตัว ปัญหาก็ยิ่งทบทวี

หากเปรียบเทียบรัฐบาลชาเวซกับรัฐบาลไทยรักไทยเพื่อไทย จะเห็นความคล้ายคลึงในเรื่องวินัยการคลัง กล่าวคือ ของเราเองแนวโน้มก็หย่อนยานลงเป็นลำดับ เริ่มจาก 30 บาทรักษาทุกโรคซึ่งคนชื่นชม แต่ก็เป็นห่วง ต่อมาจำนำข้าวซึ่งคนคัดค้าน แต่รัฐบาลไม่ฟัง ไปจนถึง พ.ร.บ.เงินกู้ 2 ล้านล้านบาท ซึ่งทำลายหลักการทางงบประมาณอย่างสิ้นเชิง

เรายังโชคดีที่มีแบงก์ชาติที่พยายามรักษาความเป็นอิสระ และมีองค์กรอิสระที่ยังเข้มแข็ง มิฉะนั้นสถานการณ์การเงินของประเทศอาจเลวร้ายกว่าที่เป็นอยู่เป็นอันมาก

อย่างไรก็ตาม เป็นที่น่าสังเกตว่าผู้นำประเทศที่ริเริ่มระบบรัฐสวัสดิการมักจะได้รับความนิยมอย่างสูงจากประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระยะแรก และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่คนยากจนในชนบท

แต่เมื่อเวลาผ่านไป มนต์ขลังจะเริ่มเสื่อมลง และเสียงตำหนิจะดังขึ้นเป็นลำดับ เพราะโครงการประชานิยมมักจะหนีไม่พ้น ทำให้เกิดภาระทางการคลัง ซึ่งหากเกิดปัญหาเรื้อรังก็จะทำให้เศรษฐกิจอ่อนแอและถดถอย

ในกรณีของชาเวซซึ่งตายไปแล้ว แม้เขาจะมีส่วนสำคัญในการทำให้เศรษฐกิจปัจจุบันของเวเนซุเอลามีปัญหา แต่เขาได้ชื่อว่ามีอุดมการณ์ที่แน่วแน่ และแทบจะไม่เคยถูกครหาในเรื่องผลประโยชน์ส่วนตัว ทำให้เขายังเป็นที่รักใคร่ และเป็นวีรบุรุษในความทรงจำของชาวเวเนซุเอลาเป็นจำนวนมาก

ส่วนในกรณีของเรา การเมืองกับธุรกิจเป็นเรื่องที่แยกกันไม่ใคร่ออก ผู้นำของเราในขณะที่บริหารประเทศ ก็ดูแลธุรกิจของครอบครัวไปพร้อมกัน นโยบายประชานิยมเป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจทางธุรกิจ กล่าวคือ ได้ผ่านการพิจารณาแล้วว่าเป็นสินค้าที่น่าจะขายง่ายและกำไรดี จึงส่งเสริมการขายกันอย่างแพร่หลาย

เมื่อเป็นเช่นนี้ และเมื่อการแสวงหาผลประโยชน์จากโครงการประชานิยมเป็นที่ประจักษ์ ความศรัทธาในหมู่ประชาชนจึงเสื่อมถอยลงอย่างรวดเร็ว

ยิ่งถ้าวัดกันที่ความเกลียดชัง ผู้นำและอดีตผู้นำของเราคงทิ้ง ฮูโก ชาเวซ แบบไม่เห็นฝุ่น