สร้างประเทศใช้ฐานชุมชนท้องถิ่น

โครงสร้างอำนาจในสังคมไทย แม้ว่าเราจะมีการบริหารการปกครองประเทศในระบอบประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ แต่ในการบริหารประเทศที่เป็นอยู่ยังคงเน้นการรวมอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง โดยรัฐบาลและส่วนราชการเป็นผู้มีอำนาจในการกำหนดทิศทางการพัฒนาประเทศตามนโยบายรัฐบาลและสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) รวมทั้งอยู่ภายใต้การกำหนดของกระทรวง ทบวง กรมต่างๆ เป็นผู้กำหนดทิศทางการบริหารประเทศและการกำหนดความเป็นอยู่ของประชาชนเป็นหลัก

เราจึงเห็นว่าผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการบริหารจัดการประเทศส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงประเทศทั้งในเชิงบวกและเชิงลบมากมาย โดยเฉพาะผลกระทบที่เกิดขึ้นในเชิงลบที่ประชาชนไม่ได้มีโอกาสเข้าไปมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการประเทศตั้งแต่ต้น แม้ว่าในปัจจุบันเราจะมีการกระจายอำนาจให้ชุมชนและท้องถิ่นในนามขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยตั้งแต่ปี 2540 มาจนถึงปี 2550 ได้ให้อำนาจแก่ชุมชนท้องถิ่นไว้มากมายเพื่อให้ท้องถิ่นมีความสามารถในการบริหารจัดการและมีส่วนร่วมในระดับชุมชนท้องถิ่นมากขึ้นก็ตาม

แต่ในความเป็นจริงการบริหารจัดการที่มีผลกระทบต่อชุมชนท้องถิ่นยังขึ้นอยู่กับส่วนกลาง ประกอบกับกระบวนความคิดของประชาชนโดยส่วนใหญ่ก็ยังมีกรอบความคิดแบบการรอสั่งการและรอความช่วยเหลือจากรัฐบาลและส่วนราชการ รวมทั้งนโยบายของรัฐบาลในหลายๆ เรื่องมักจะดำเนินการในแนวทางบริหารจัดการมาจากรัฐบาลในรูปของโครงการประชานิยมที่มุ่งขายตรงต่อประชาชน โดยไม่ได้ผ่านองค์กรปกครองท้องถิ่นแต่อย่างใด ในที่สุดแม้ว่าเราจะมีการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชนท้องถิ่น เราก็ยังยึดติดอยู่กับความช่วยเหลือจากรัฐบาลและส่วนราชการเป็นหลัก

ผมจึงเห็นว่าการกำหนดทิศทางการพัฒนาประเทศเพื่อสร้างประเทศต้องให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการพัฒนาประเทศไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง และเห็นว่าการกระจายอำนาจให้แก่ชุมชนและองค์กรปกครองท้องถิ่น เป็นทางเลือกในการสร้างประเทศให้พัฒนาไปในแนวทางที่ประชาชนในฐานะพลเมืองของประเทศเป็นผู้กำหนดชะตากรรม และมีความรับผิดชอบต่อประเทศร่วมกันเป็นสำคัญ โดยเฉพาะการให้ชุมชนและท้องถิ่นเป็นผู้จัดการตนเอง โดยการมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางการพัฒนาของชุมชนท้องถิ่น

ดังนั้น การพัฒนาและการเปลี่ยนแปลงของชุมชนท้องถิ่นย่อมขึ้นอยู่กับการมีส่วนร่วมของประชาชนในการออกแบบชุมชนเป็นต้นว่า การออกแบบความเจริญเติบโต (Fastest Growth) การออกแบบการเจริญเติบโตของประชากร การออกแบบผังเมือง การออกแบบเมืองที่มีสุขภาพที่ดี (Design Healthy Systems) และการออกแบบการรักษาสภาพแวดล้อมและการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งต่างๆ เหล่านี้ถือว่าประชาชนในฐานะประชาคมที่เป็นพลเมืองของท้องถิ่นต้องมีส่วนร่วมในการคิด และการกำหนดวิถีชุมชนร่วมกัน

ผมมีตัวอย่างที่ประทับใจที่เป็นบทเรียนในการสร้างเมืองของเทศบาล Almere ซึ่งอยู่ในประเทศเนเธอร์แลนด์ ที่มีการบริหารจัดการท้องถิ่นโดยเทศบาลที่มีชื่อว่า Almere Municipality ซึ่งเป็นเทศบาลที่เกิดขึ้นจากการสร้างเมืองของประชาชนและรัฐบาลร่วมกันในฐานะที่กำหนดให้เมือง Almere เป็นเมืองพื้นที่สีเขียว (Garden City) ทำให้การออกแบบเมืองเป็นความรับผิดชอบของเทศบาลซึ่งได้กำหนดผังเมืองของเมือง Almere ไว้ 4 เขตพื้นที่ ได้แก่ เขตเมืองที่เป็นย่านการค้าการลงทุนและเขตอุตสาหกรรม (Urban Area Zone) ทำให้พื้นที่นี้ประชาคมเมืองของ Almere จะเป็นผู้กำหนดให้บริษัทอสังหาริมทรัพย์หรือบริษัทหมู่บ้านจัดสรรที่เข้าไปดำเนินการนั้น จะต้องพัฒนาไปตามที่เมืองกำหนด โดยบริษัทหมู่บ้านจัดสรรจะต้องทำพื้นที่ให้เป็นสีเขียว และมีแผนบำรุงรักษาพื้นที่หรือช่วยจัดสวนสาธารณะ

นอกจากนี้ เมือง Almere มีการกำหนดพื้นที่ธรรมชาติ (Nature Area) ซึ่งเป็นเขตพื้นที่เกษตรกรรมและเขตพื้นที่พักผ่อนหย่อนใจ โดยอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน โดยเฉพาะการขอความร่วมมือไปยังนักธุรกิจให้ช่วยปรับพื้นที่คำนึงถึงระบบนิเวศและพื้นที่สีเขียวเพื่อรักษาความเป็นธรรมชาติ อย่างไรก็ตามหลักการพัฒนาเมือง Almere เป็นความร่วมมือกันของทุกภาคส่วนไม่ว่าจะเป็นราชการ ธุรกิจเอกชน และส่วนท้องถิ่น รวมทั้งภาคประชาชน จะต้องร่วมมือกันเป็นหนึ่งเดียวในการกำหนดกติกาการออกแบบเมืองร่วมกัน หลักการพัฒนานั้นก็คือการทำให้ประชาชนและทุกภาคส่วนร่วมกันสร้างเมือง (People Make the City)

การทำให้ประชาชนและทุกภาคส่วนร่วมกันสร้างเมืองนั้น มีวิธีคิดในการทำให้เกิดการกระตุ้นและร่วมกันออกแบบนั้นก็คือ การที่เมือง Almere หาตัวแบบคนที่มีความรักและมีใจที่จะเห็นประโยชน์ส่วนรวมของเมืองร่วมกัน เป็นต้นว่าการให้เยาวชนที่เป็นตัวอย่างของจิตสาธารณะหรือความเป็นอาสาสมัครเข้ามาเป็นต้นแบบ การให้นักร้องที่มีชื่อเสียงของเมือง Almere หรือนักกีฬาที่เคยยิ่งใหญ่ในอดีต รวมทั้งนักแสดงของเมือง Almere เข้ามาเป็นตัวช่วยในการกระตุ้นให้ประชาชนเกิดความคิดใหม่ๆที่จะสร้างเมืองร่วมกัน

การกระตุ้นที่ก่อให้เกิดความคิดนวัตกรรมใหม่ๆ (Kepp Innovating) ในการสร้างเมืองของตนเองนั้นทำได้หลายอย่าง เช่น การประกวดการสร้างบ้านที่รักษาไว้ซึ่งความเป็นธรรมชาติ การประกวดสภาพแวดล้อมในเขตชุมชน การประกวดการใช้พลังงานในอาคารบ้านเรือนอย่างประหยัด นอกจากนี้การทำให้ทุกภาคส่วนมีการคาดการณ์ในสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต (Anticipate Changes) เป็นสิ่งที่สำคัญโดยการทำให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการคาดการณ์และการมองภาพการสร้างหรือการใช้ประโยชน์ เช่น การก่อสร้างอาคารหรือตึกในบางตึกต้องมีความยืดหยุ่น การผสมผสานการพัฒนาชุมชนและเมืองให้ควบคู่กันไปกับความเป็นธรรมชาติ

นี่คือตัวอย่างของการมีแนวความคิดที่ทำให้ภาคประชาชนในฐานะพลเมืองมีส่วนร่วมในการสร้างชุมชนท้องถิ่นในแต่ละแห่งให้มีอัตลักษณ์ของตนเอง ซึ่งก็ขึ้นอยู่กับบริบทสภาพแวดล้อมของแต่ละชุมชนท้องถิ่น และในที่สุดก็จะทำให้ประชาชนในฐานะพลเมืองเป็นผู้มีส่วนร่วมในการสร้างประเทศที่มีความรับผิดชอบต่อการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นร่วมกัน นี่คือการใช้ฐานท้องถิ่นเพื่อสร้างประเทศ