แนวทางฟื้นฟูป่าหลังการทำเหมือง

ได้มีโอกาสไป อ.ลี้ จ.ลำพูน เมื่อเดือนที่แล้ว บริเวณนั้นเป็นที่รกร้าง เพราะเป็นเหมืองลิกไนต์ (ถ่านหิน) เก่า

จึงมีพืชพันธุ์ไม้รวมทั้งเฟิร์นก้านดำและเฟิร์นอื่นๆ ขึ้นตามหน้าผาดินและตลิ่งของหุบเขาซึ่งเกิดจากการขุดเหมือง จนเห็นเป็นบึงขนาดใหญ่มีน้ำขังอยู่เต็ม ที่แม่ลองเคยมีรายงานการพบซากสัตว์ดึกดำบรรพ์จำพวกนก โดยคณะสำรวจจากภาคธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เคยมีรายงานไว้ตั้งแต่ปี 2533 แต่เพิ่งได้มาอ่านเอาเมื่อปี 2546 นี้เอง

อย่างไรก็ตาม การทำเหมืองแร่ลิกไนต์ดังกล่าวทำให้สภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงไปมาก จากการเคลื่อนย้ายขุดหน้าดิน เปิดหลุมลงไปลึกจึงถึงชั้นของลิกไนต์ ถ่านหิน และขุดนำไปใช้จนเกิดเป็นหลุมลึกดังกล่าว ซึ่งหลังจากการทำเหมืองไปแล้ว ทางบริษัทผู้รับสัมปทานบัตรได้ดำเนินการปลูกต้นไม้หลายชนิดลงไปเพื่อฟื้นฟูสภาพแวดล้อม เราได้เดินทางไปที่บ้านป่าคา บ้านปู ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของตัว อ.ลี้ เพื่อดูชนิดของไม้ยืนต้นและพืชพรรณไม้รวมทั้งเฟิร์นซึ่งขึ้นอยู่ในป่า

ก่อนการทำเหมืองถ่านหินนั้น ปกติในต่างประเทศจะใช้รถไถเกรดหน้าดินออกลงไปถึงระดับ 50-100 ซม. ก่อน และแยกรวมหน้าดินไว้ทางหนึ่ง เพื่อเก็บไว้ใช้กลบพื้นที่เอาถ่านหินไปแล้ง หน้าดินเหล่านี้ต้องมีการคลุมรักษาป้องกันการชะล้าง การสูญเสียธาตุอาหาร การฟื้นฟูพื้นที่ทำเหมือง จะหลีกเลี่ยงการใช้เครื่องจักรกลขนาดหนัก เพื่อลดการบดทับอัดดินให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ โดยใช้รถไถขนาดเล็กปานกลาง และจะเตรียมหน้าดินเมื่อผิวดินแห้งแล้วเท่านั้น

จากนั้นเขาจะนำเอาหน้าดินมาใส่ให้ทั่วบริเวณ โดยลึก 30-50 ซม. โดยใช้หน้าดินจากแหล่งเดิม ซึ่งจะมีเมล็ดพันธุ์พืชป่าท้องถิ่นติดมาด้วย จากนั้นควรใช้จุลินทรีย์ซึ่งช่วยตรึงไนโตรเจน เช่น พวกไรโซเบียม คลุกเมล็ดพืชตระกูลถั่วและหว่านลงไปตามอัตรา ก่อนหน้านี้ควรไถดินให้ลึก 30-60 ซม. เพื่อให้ดินล่างไม่เป็นดาน ปรับปรุงการระบายน้ำและอากาศเพื่อรากพืชคลุมจะหยั่งลงไปได้

การใช้ปุ๋ยไนโตรเจนไม่ควรเกิน 168 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ (6.25 ไร่) เพื่อหลีกเลี่ยงอันตรายกับถั่ว แต่ไม่ควรต่ำกว่า 85 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ เพื่อช่วยให้หญ้าเติบโตได้ในระยะแรก ปุ๋ยฟอสฟอรัสและไนโตรเจนไม่ควรเกิน 300 และ 125 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ ตามลำดับ

การใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก ปูนขาว หว่านกระจายในระยะก่อนการหวาน เมล็ดพืชคลุมหรือปลูกต้นไม้ทุกชนิด

การปลูกไม้ยืนต้นหลายชนิดลงไปจะดีกว่าปลูกเพียงบางชนิดใดชนิดหนึ่งลงในพื้นที่กว้าง เท่าที่เห็นมักจะปลูกยูคาลิปตัสคามาดูแลนซิสลงไปชนิดเดียวในพื้นที่หลายสิบไร่ ซึ่งไม่เหมาะสม และดูได้ว่าต้นไม้เหล่านี้มีอาการผอมชะลูดไม่แข็งแรงและโค่นล้มง่ายเมื่อเกิดลมพายุ แม้ยูคาลิปตัสจะทนต่อสภาพดินเหมือง และอยู่รอดได้ในสภาพแวดล้อมดังกล่าว แต่การปลูกไม้ป่าของไทย เช่น ขี้เหล็กใหญ่หรือขี้เหล็กบ้าน สะเดาไทย และเลี่ยน ดูจะให้ผลดีและเป็นรูปธรรมมาก

การใช้ต้นไม้ชนิดอื่นที่หาได้ในป่าภาคเหนือ จะทำให้การฟื้นฟูสภาพป่าหลังการทำเหมืองเป็นไปได้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น กระถินณรงค์แม้จะไม่ใช่พืชพื้นบ้าน แต่สามารถปรับตัวได้ดีในประเทศไทย และขึ้นอยู่มาหลายสิบปีแล้วจึงเติบโตเป็นไม้ขนาดใหญ่ เป็นที่อาศัยของมดแดง ซึ่งชาวบ้านนิยมออกเก็บไข่เมื่อถึงฤดู กระถินยักษ์และกระถินเทพาสามารถเติบโตได้ดีเช่นกัน

หลังการปลูกไม้ต้นในช่วงต้นฤดูฝน ควรคลุมดินรอบโคนต้นด้วยหญ้าแห้ง เพื่อป้องกันวัชพืชและรักษาความชุ่มชื้นในช่วงฝนทิ้งระยะ การดูแลให้ปุ๋ยเคมีผสมปุ๋ยอินทรีย์หรือปุ๋ยหมักควรจะทำเป็นระยะ เนื่องจากสภาพดินในเหมืองเก่าค่อนข้างมีปัญหา ควรจัดเจ้าหน้าที่ออกติดตามภาวะการชะล้างพังทลายของดินก่อนและหลังฤดูฝน การใช้หญ้าธรรมชาติมาปลูกในบริเวณปากบ่อของเหมืองเป็นสิ่งควรกระทำ โดยเฉพาะอย่างยิ่งหญ้าไม้กวาด (Pennisetum) ซึ่งมีความทรหดอดทนสูงกว่าหญ้าอื่น หญ้าสกุล Panicum ทนต่อดินกรดได้ดี

การใช้ปูนขาวเป็นสิ่งจำเป็น ถ้าพีเอชของดินต่ำกว่า 4.0 และปริมาณเกลือที่ละลายน้ำได้มีอยู่ในปริมาณสูง ไม่ควรใช้ปูนขาวในดินที่มีพีเอช 5.5

พื้นที่หินดินดานหน้าชั้นลิกไนต์บริเวณเหมืองเคยมีนักวิทยาศาสตร์ขุดค้นพบซากดึกดำบรรพ์ยุคไมโอซีน (Miocene) ของนก โดยเฉพาะที่เหมืองแม่ลอง เคยมีผู้พบนกแอนฮินกา (Anhinga Anhinga) หรือนกงู (Snakebird Darter) เป็นนกซึ่งอาศัยอยู่ในตอนใต้ของสหรัฐอเมริกา แถบเอเวอเกลดส์ ฟลอริดา นกรยางค์ (Heron) ซึ่งเป็นนกน้ำที่มีกว่า 64 ชนิดในโลก

นอกจากนี้ยังพบนกฟลามิงโกเล็กชนิดใหม่ของโลก (Phoeniconaias Siamensis) และนกชนิดอื่นๆ อีกหลายชนิด การพบซากดึกดำบรรพ์เหล่านี้ทำให้เราได้ทราบว่าพื้นที่ อ.ลี้ ตอนนี้ เคยเป็นที่อยู่ของทั้งสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมและสัตว์ปีก ซึ่งอาศัยอยู่ในพื้นที่หนองบึง ที่ดินเป็นด่างหรือดินเกลือ ล้อมรอบด้วยป่าดงดิบชื้นภายใต้ภูมิอากาศอบอุ่น และซากพืชดังกล่าวได้กลายเป็นถ่านลิกไนต์ให้แสงสว่างและความร้อนแก่เราในปัจจุบัน