เปิดประวัติศาสตร์ หนังสือที่รฤกงานศพ

โดย...มัลลิกา

ในจำนวนหนังสือมหาศาลที่ถูกนำมาจัดจำหน่าย และจัดนิทรรศการ ในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 45 และสัปดาห์หนังสือนานาชาติ ครั้งที่ 15 ซึ่งจะจัดขึ้นในวันที่ 29 มี.ค.-9 เม.ย. ณ ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ มีหนังสือที่ผู้ร่วมงานไม่ควรพลาดคือ “หนังสืออนุสรณ์งานศพ” หรือ “หนังสืองานศพ” หรือเรียกอีกอย่างว่า “หนังสือผีสร้าง”

ถูกนำมาจัดแสดงในนิทรรศการ “หนังสือที่รฦกงานศพ : มรดกวัฒนธรรมประจำชาติ” โดยสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทย ร่วมกับ หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม เป็นครั้งแรกที่นำหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล รวมถึงหนังสือที่ระลึกงานพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์ หนังสือที่ระลึกงานศพของข้าราชการ บุคคลทั่วไป และหนังสือที่ระลึกงานศพที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดพิมพ์ มาจัดแสดงต่อสาธารณชน

หนังสือที่แจกในงานศพ ปัจจุบันมักจะเป็นเรื่องราวปัจเจกของผู้วายชนม์ คุณงามความดี ผลงานที่เคยสร้างเมื่อยังมีชีวิตอยู่ แต่ย้อนหลังกลับไปในอดีตกาล หนังสืองานศพนอกจากจะได้ทราบถึงประวัติของผู้วายชนม์แล้วยังได้เห็นถึงประวัติศาสตร์ ณ เวลานั้นด้วย หนังสืองานศพในช่วงแรก เป็นจำพวกหนังสือสวดมนต์ คำสอนเตือนใจ นิบาตชาดก ไม่พิมพ์เนื้อหาประโลมโลก เช่น บทร้องลำนำ บทละคร เพลงยาวสังวาศ จนมาหลังรัชกาลที่ 5 ถึงเริ่มนำเสนอประวัติผู้วายชนม์

ตามที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชนิพนธ์คำนำ ในหนังสือ นิบาตชาดก เอกนิบาต ซึ่งพิมพ์ในการพระศพ พระเจ้าลูกเธอกรมขุนสุพรรณภาควดี เมื่อ ร.ศ. 123 ว่า

“...แต่ในสิ่งซึ่งจะใช้แทนของแจก มีคนเปนอันมากได้คิดจะให้เปนประโยชน์ยืนยาวหรือแพร่หลาย จึงได้เลือกหนังสือต่างๆ เป็นสวดมนต์บ้าง เทศบ้าง ตีพิมพ์ขึ้นถวายพระและแจกเมื่อมีผู้ใดไปช่วยฯ เมื่อได้นึกจะทำเช่นนี้ จึงได้สืบถามบรรดาผู้ซึ่งได้รับหนังสือแจกว่า ได้อ่านหรือไม่ ชอบอย่างไร ได้รับคำตอบต่างๆ แต่โดยมากนั้น ตั้งแต่รับหนังสือแจกมาแล้วไม่ได้อ่านเลย เพราะเปนเรื่องแห้งไม่ชอบอ่าน แลได้ความเห็นด้วยว่า ถ้าเปนนิทานค่อยยั่งชั่วฯ ชี้ตัวอย่างว่า เมื่อครั้งศพหม่อมเฉื่อย แจกหนังสือชนก ได้อ่านก็สนุกอยู่ ดังนี้ฯ จึงได้คิดหาว่าจะใช้เรื่องอไรตีพิมพ์ ได้ทูลหารือกรมหมื่นวชิรญาณฯ ท่านแนะนำมาสองอย่าง ในอย่างหนึ่งนั้นคือนิบาตชาดก...”

ทั้งนี้ หนังสือที่พิมพ์บ่อยครั้ง ระหว่าง พ.ศ. 2448-2475 (เป็นต้นฉบับจากหอพระสมุดวชิรญาณ) ได้แก่ ประชุมกาพย์เห่เรือ ประชุมเชิญขวัญ ประชุมพงศาวดารภาคที่ 26 เรื่องตำนานวังเก่า พระจตุราริยสัจกถา ตำราสรรพคุณยา และคำแปลปาฐกถา เรื่องคติของฝรั่งเข้ามาเมืองไทย เป็นอาทิ

จรัญ หอมเทียนทอง นายกสมาคมผู้จัดพิมพ์ฯ กล่าวถึงนิทรรศการว่า “เป็นครั้งแรกที่เราจะได้มีโอกาสชมหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพ ซึ่งความตายไม่ได้นำมาซึ่งความโศกเศร้าและสูญเสียเท่านั้น แต่ยังนำมาซึ่งการสร้างสรรค์แก่คนในสังคมได้อีกด้วย โดยเฉพาะในสังคมไทยหนังสืองานศพ หรือหนังสือผีสร้าง สามารถย้อนรอยเส้นทางกลับไปได้ถึงในสมัยรัชกาลที่ 5 และจัดว่าเป็นลักษณะเฉพาะของหนังสือประเภทหนึ่ง ที่ไม่สามารถหาพบได้ที่ไหนอีกแล้วในโลก

ที่สำคัญนอกจากหนังสืองานศพจึงเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของสังคมไทยแล้ว ยังมีคุณค่าในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้เป็นอย่างดีอีกด้วย ซึ่งในระยะเวลาที่ผ่านมาวงวิชาการโดยเฉพาะประวัติศาสตร์ได้ให้ความสำคัญกับหนังสืองานศพค่อนข้างมาก โดยใช้ข้อมูลจากหนังสือมาช่วยในการวิเคราะห์หลายเรื่องราวในอดีตที่ส่งผลถึงปัจจุบัน”

สำหรับเส้นทางของประวัติศาสตร์หนังสืองานศพ เริ่มต้นขึ้นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีพระราชประสงค์จะทรงพิมพ์ “พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์” ถวายพระราชกุศลในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2412 แต่ไม่บรรลุสมดังพระราชประสงค์

จนกระทั่งในปี 2423 หนังสืองานศพที่จัดพิมพ์สำเร็จตามพระราชประสงค์เป็นเล่มแรกคือ “หนังสือรวมบทสวดมนต์” พิมพ์ขึ้นในงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี (พระนางเรือล่ม) และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โดยเชื่อกันว่าเป็นหนังสืองานศพเล่มแรกในสังคมไทย

อย่างไรก็ตาม ในปี 2549 มีการเปิดเผยภาพถ่ายของนักสะสมหนังสือเก่า แสดงว่า หนังสืองานศพที่เก่าแก่ที่สุดคือเรื่อง “พระอะไภยมณี” พิมพ์ที่โรงพิมพ์ครูสมิท (มิชชันนารีอังกฤษ) จำนวน 120 เล่ม พิมพ์แจกในงานพระเมรุรัชกาลที่ 4 น่าจะเป็นหนังสืองานศพเล่มแรก

นอกจากนิทรรศการแล้ว ทางหอสมุดแห่งชาติได้จัดพิมพ์หนังสือที่ระลึก เรื่อง “พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช : หนังสือที่ระลึกงานศพที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดพิมพ์” เพื่อแจกให้กับผู้เข้าชมนิทรรศการ ในวันเสวนาวิชาการในหัวข้อเดียวกับนิทรรศการ วันที่ 30 มี.ค. เวลา 16.00-19.00 น. โดย ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ ผศ.ดร.พีรศรี โพวาทอง และธีระ แก้วประจันทร์ เป็นวิทยากร ผู้สนใจสามารถสำรองที่นั่งได้ที่หอสมุดแห่งชาติ โทร. 02-628-5186