ญี่ปุ่น ผู้หญิง และกาแฟ (จบ)

โดย...เอกศาสตร์ สรรพช่าง ภาพ เอเอฟพี

ประเด็นเรื่องของบทบาทผู้หญิงในแวดวงของกาแฟระดับโลก ก็ดูไม่แตกต่างกันกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้นที่ญี่ปุ่นนะครับ มีการสำรวจกันอยู่เหมือนกันว่าในแวดวงของอุตสาหกรรมกาแฟ มีบาริสต้าที่เป็นผู้หญิงได้ถึงแชมป์บาริสต้าโลกนั้นยังไม่มี มีแต่เข้ารอบสิบคนสุดท้าย (แต่ในการแข่งขันนักคั่วกาแฟในเวทีระดับโลกพบว่ามีผู้หญิงเพิ่งได้แชมป์ไปสองคน ซึ่งเป็นคนเอเชียทั้งคู่ด้วย) เมื่อดูจากสถิตินับถอยหลังไปตั้งแต่ปี 2013-2016  มีผู้หญิงที่สามารถเข้าถึงรอบสุดท้ายของการแข่งขันทั้งสองรายการใหญ่ประมาณ 1 ต่อ 10 และโอกาสที่ผู้หญิงจะชนะมีน้อยมาก (ก. ไก่ล้านตัว)

ในประวัติศาสตร์ของการแข่งขันบาริสต้าโลกเท่าที่ผมทราบน่าจะมีแต่ Sherri Johns ซึ่งถือว่าเป็นผู้หญิงคนแรกและคนเดียว แต่ชนะก่อนที่จะมีการจัดการแข่งขัน ปัจจุบันเธอเป็นบอร์ดของ CoE (Cup of Excellence) ที่มีอิทธิพลต่อการจัดการแข่งขันบาริสต้าโลก (เธอยังเป็นคนเขียนหนังสือ Coffee Cafe ด้วย) แต่นั่นก็เมื่อ 39 ปีมาแล้ว ซึ่งเมื่อนับถึงจำนวนของบาริสต้าที่ได้แชมป์โลกมาทั้งหมดก็เป็นผู้ชายล้วน ก็น่าสนใจว่าผู้หญิงในอุตสาหกรรมกาแฟนั้นไปอยู่ที่ไหนกันหมด และทำไมโอกาสของผู้หญิงถึงยากนัก จริงๆ ถ้าจะพูดให้ถูก ในอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม ทั้งเชฟ ซอมเมอร์ลิเยร์ วิสกี้มาสเตอร์ หรือกระทั่งเครื่องดื่มอย่างชา ส่วนมากอยู่ในมือ ลิ้น และจมูกของผู้ชายเกือบทั้งหมด

ผมคิดว่าผู้หญิงที่อยู่ในห่วงโซ่อุปทานของอุตสาหกรรมกาแฟนั้นก็น่าจะมีไม่น้อยนะครับ ว่ากันตั้งแต่ในไร่กาแฟไปจนถึงหน้าบาร์ของร้านกาแฟ พวกเธอเป็นพลังขับเคลื่อนที่สำคัญเลย เหมือนๆ กับผู้หญิงทั่วโลกที่มักอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของผู้ชาย แต่พอเป็นเรื่องที่จะต้องออกหน้าออกตาก็กลายเป็นว่าผู้ชายกลับได้รับบทบาทนี้มากกว่าผู้หญิง

ผู้หญิงจะมีบทบาทบ้างก็ต่อเมื่อถูกนำไปเป็นเครื่องมือในการทำการตลาดโดยเฉพาะเรื่องเพศ อย่างในญี่ปุ่นก็มีร้านกาแฟที่เรียกว่าร้านโฮสต์ ซึ่งใช้ผู้หญิงเป็นเครื่องมือการตลาด แต่งตัวแบบแปลกๆ เพื่อเสริมจินตนาการของผู้ชาย (แต่ผู้หญิงที่เป็น Sex Worker ที่ไม่ได้อยู่ในอุตสาหกรรมหนังสำหรับผู้ใหญ่ในญี่ปุ่นส่วนมาก ไม่ใช่คนญี่ปุ่นแล้ว)  ในอเมริกามีร้านกาแฟแบบ Bikini Barista หรือร้านกาแฟที่เรียกตัวเองว่า Sexpresso กลายเป็นว่าผู้หญิงถูกไปใช้แบบนั้นเสียหมด

การนั่งในร้านกาแฟ หากมองเผินๆ ก็ดูเหมือนว่าผู้หญิงทำงานทัดเทียมกับผู้ชาย ทำทุกอย่างเหมือนกัน ทว่าโอกาสต่างกัน อคติเรื่องเพศในร้านกาแฟดูเผินๆ อาจไม่ใช่ปัญหา แต่ก็เป็นภาพสะท้อนของสังคมญี่ปุ่นได้ดีนะครับ

หากวันหนึ่งที่ญี่ปุ่นสามารถมีบาริสต้าผู้หญิงในร้านกาแฟมากขึ้นเท่าไหร่ แสดงว่าสังคมก็คงมีพื้นที่ให้ผู้หญิงในการแสดงฝีมือของตัวเองมากขึ้นเท่านั้น ที่สำคัญผู้หญิงญี่ปุ่นจำเป็นอย่างมากที่ต้องเปลี่ยนทัศนคติของตัวเอง นั่นคืออย่ายอมผู้ชายไปเสียหมด อันนี้ก็สำคัญไม่น้อย 

ขอให้ปีนี้เป็นปีทองของบาริสต้าผู้หญิงทุกคนครับ