ญี่ปุ่น ผู้หญิง และกาแฟ (1)

โดย...เอกศาสตร์ สรรพช่าง 

ผมไปเที่ยวญี่ปุ่นในช่วงปีใหม่กับครอบครัว โอกาสนี้ถือเป็นวาระอันดีที่จะเสาะหาประสบการณ์ใหม่ๆ มาเล่าให้คุณฟังด้วย ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่ผมไปบ่อยมากประเทศหนึ่ง ทั้งไปทำงานและพักผ่อน แต่ละครั้งก็ได้เห็นมุมใหม่ๆ ของเมืองที่ไปเสมอ คราวนี้เราไปกันที่โอซากาไปอยู่กันเกือบสองสัปดาห์ ซึ่งนั่นก็นานพอชนิดที่หลับตาเดินแถวโรงแรม ไปร้านราเม็งถูก ชิมแผงโอโคโนมิยากิได้หลายแผง (ท้อตรงต่อคิวนี่แหละ) และขึ้นรถไฟได้ไม่หลง สำคัญที่สุดเราได้เห็นชีวิตชีวาของเมืองว่าคนที่นั่นเขาใช้ชีวิตกันอย่างไร

และแน่นอนในมุมของคนที่ชอบพอเรื่องกาแฟกับเรื่องวัฒนธรรม อดไม่ได้ที่ต้องเข้าไปส่องๆ ตามร้านว่าเป็นอย่างไรกันบ้าง ก็มีมุมให้สังเกตว่าในร้านกาแฟของญี่ปุ่นนั้น ประเด็นเรื่องความเท่าเทียมกันของผู้ชายผู้หญิงเป็นหัวข้อที่น่าพูดถึง

อย่างที่เรารู้ว่าสังคมญี่ปุ่น วัฒนธรรมผู้ชายเป็นใหญ่ยังมีอิทธิพลกับทุกๆ ส่วน ว่ากันตั้งแต่พนักงานในร้านอาหาร ไปกระทั่งคณะรัฐมนตรี ท่าทีที่ดูขี้เกรงใจ นอบน้อมของคนญี่ปุ่น แฝงไว้ด้วยเรื่องเหยียดเพศ และข้อจำกัดทางวัฒนธรรมอยู่ไม่น้อยที่ทำให้ผู้หญิงส่วนมากไม่มีโอกาสในการเติบโตในหน้าที่การงานเท่าที่ควร ยกตัวอย่างในร้านอาหารหรือร้านกาแฟ ความก้าวหน้าในงานร้านอาหารของผู้หญิงญี่ปุ่นไม่มีอะไรมากไปกว่าการเป็นหัวหน้าพนักงานเสิร์ฟ พนักงานบัญชี ไม่ก็ผู้ช่วยคุมสต๊อกหลังร้าน การขึ้นมาเป็นผู้จัดการร้านแทบจะเรียกว่าเป็นไปไม่ได้ (ยกเว้นว่าจะเป็นธุรกิจเฉพาะทางจริงๆ อย่างการเป็นมาม่าซังหรือเจ้าของสำนักเกอิชา)

ปัญหานี้เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างระดับประเทศนะครับ กระทั่งนายกรัฐมนตรีของญี่ปุ่น ชินโสะ อาเบะ ต้องประกาศเมื่อปี 2014 ว่านี่เป็นวาระแห่งชาติ ว่าต้องผลักดันให้ผู้หญิงมีบทบาทมากขึ้นในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของญี่ปุ่นยุคใหม่ บริษัทห้างร้านหน่วยงานต้องให้โอกาสผู้หญิงในการทำงานมากขึ้นกว่าเดิม แต่ก็ไม่ง่ายเพราะในสนามจริงอย่างร้านกาแฟ ผู้ชายก็ยังไม่ยอมปล่อยพื้นที่ของตัวเอง 

หากดูจากรายงานของธนาคารโลกพบว่าจริงๆ แล้วผู้หญิงญี่ปุ่นสมัยใหม่ก็ไม่ได้ทำงานนอกบ้านน้อยกว่าผู้ชายนะครับ ปี 2015 สัดส่วนของผู้หญิงญี่ปุ่นที่ออกมาทำงานนอกบ้านก็มีไม่น้อย ผู้หญิงในวัย 25-35 ปี ออกมาทำงานนอกบ้าน 43% เรียกว่าเกือบเท่ากับกับผู้หญิงในสหรัฐอเมริกา (46.5%) และอังกฤษ (45.9%) ปัญหาจริงๆ กลับอยู่ที่การมีส่วนร่วมของผู้หญิงในระดับของการบริหารต่างหากที่มีน้อยกว่ามาก เอาง่ายๆ ประชากร 140 ล้านคนของญี่ปุ่น เพิ่งมีโอกาสต้อนรับรัฐมนตรีหญิง ก็ในสมัยชินโสะ อาเบะ เป็นนายกรัฐมนตรีนี่เอง

เข้าไปดูในร้านกาแฟก็เจอสภาวะไม่แตกต่างกัน

ผมพักอยู่ในย่านชินไซบาชิในโอซากาเป็นย่านช็อปปิ้งใหญ่ แถบนั้นมีร้านกาแฟอยู่หลายร้านทั้งร้านสาขาอย่างสตาร์บัคส์ หรือร้านสาขาของญี่ปุ่นเองอย่าง Doutor หรือ Excelsior Coffee และร้านกาแฟรายย่อยของคนในพื้นที่ สังเกตได้ว่าสัดส่วนและหน้าที่ของผู้หญิงในร้านแตกต่างกันไม่น้อยระหว่างร้านสาขาอย่างสตาร์บัคส์ และแบรนด์ของญี่ปุ่น

พนักงานผู้หญิงในร้านสตาร์บัคส์ดูจะมีบทบาทและสถานภาพในร้านที่ดูดีกว่า กล่าวคือมีโอกาสทำงานได้หลากหลาย ด้วยเพราะหลักการของการทำงานของสตาร์บัคส์ ซึ่งให้ความเท่าเทียมกันเรื่องเพศและเชื้อชาติเป็นสำคัญ ชัดเจนว่ามีพนักงานผู้หญิงที่ได้ใส่ผ้ากันเปื้อนสีดำ (นั่นหมายถึงเป็นบาริสต้าระดับมาสเตอร์ของสตาร์บัคส์) แต่พอเทียบกับร้านญี่ปุ่น ผู้หญิงอยู่ในสถานะภาพที่ดูเป็น “พนักงาน” ที่ทำหน้าที่เฉพาะและน้อยที่จะเห็นพวกเธอเป็นบาริสต้า ไม่แน่ใจเหมือนกันว่า ร้านกาแฟได้ให้โอกาสกับผู้หญิงมากน้อยแค่ไหนในการแสดงศักยภาพของตัวเอง แต่ความที่เราไม่รู้ภาษาญี่ปุ่นก็เป็นอุปสรรคในการสังเกตไม่น้อย เพราะอย่างมากที่สุดที่ทำได้ก็คือนั่งซดกาแฟเงียบๆ และแอบดูพวกเขาทำงานกันเท่านั้น

เรื่องความเท่าเทียมกันของบาริสต้าหญิงชายยังไม่จบครับ และไม่ใช่เพียงในญี่ปุ่นเท่านั้น ผมจะมาเล่าต่อสัปดาห์หน้า

สวัสดีปีใหม่ครับ