ซิการ์ คิวบา และกาแฟ

โดย...เอกศาสตร์ สรรพช่าง ภาพ simplypamarie.com

เห็นข่าวเรื่องการเสียชีวิตของอดีตผู้นำที่ทรงอิทธิพลคนหนึ่งในยุคสงครามเย็น ฟิเดล คาสโตร สำหรับคนรุ่นเรา เรื่องราวของ ฟิเดล คาสโตร และคิวบาอาจจะไกลตัวไปมาก เนื่องจากไม่ได้เกิดร่วมสมัยกัน ที่พอจะรำลึกถึงได้และใกล้ตัวที่สุดสำหรับผมก็คือ อัลบั้มเพลงประกอบสารคดี Buana Vista Social Club ที่ Ry Cooder นักกีตาร์ชาวอเมริกัน ตระเวนตะลอนไปในคิวบา ไปเที่ยวแจมกับนักดนตรีคิวบา ซึ่งสไตล์ของเพลงแตกต่างกันมาก (คิวบาได้รับอิทธิพลมาจากสเปนเสียเยอะ เพลงก็จะมีการดัดแปลงจากเพลงของสเปนมาผสมกับดนตรีพื้นเมืองของตัวเอง) แต่ก็ผสมผสานกันได้ดี ทั้งภาพยนตร์สารคดี (กำกับโดย Wim Wender) และดนตรีประสบความสำเร็จอย่างมาก การออกฉายในสถานการณ์ที่เหมาะเจาะก็มีส่วนอย่างมากในความสำเร็จ

วกกลับมาที่เรื่องกาแฟต่อ

ปัจจุบันคิวบาไม่ได้โดดเด่นเรื่องกาแฟอย่างในประเทศอื่นๆ ในอเมริกาใต้ด้วยกันเอง ทั้งๆ ที่อเมริกาใต้เป็นบ้านของกาแฟเสมอมา หนึ่งในประเทศที่ส่งออกกาแฟมากที่สุดและหนึ่งในกาแฟที่ดีที่สุดและมีมูลค่าแพงที่สุดในตลาดก็อยู่ที่นี่ ที่กาแฟคิวบาไม่ได้รับการพูดถึงมากอาจเป็นด้วยสองเหตุผล หนึ่งคือคิวบาเป็นประเทศที่ค่อนข้างปิด การค้าขายที่ทำกับคิวบาตั้งแต่ช่วงหลังการปฏิวัตินั้นค่อนข้างยาก (คือสมัยของ ฟิเดล คาสโตร นี่แหละ) เพราะกิจการของเอกชนส่วนมากโดนควบคุมจากรัฐบาลเกือบทั้งหมดและการค้าการขายก็ไม่ได้สะดวกสบายเหมือนเก่า และอีกประการหนึ่งคือเมื่อรัฐผูกขาดการค้าทั้งหมดของรัฐบาล นั่นทำให้กิจการกาแฟที่น่าจะโตก็ค่อยๆ ลดลงเรื่อยๆ เพราะรัฐหันไปสนใจกับพืชเศรษฐกิจชนิดอื่นมากกว่า เช่น อ้อย ยาสูบ การผลิตและบริโภคกาแฟก็ลดลงเรื่อยๆ

มีการประมาณกันว่า ทุกวันนี้คนคิวบาดื่มกาแฟกันน้อยมากคือแค่ราว 4 ออนซ์/เดือน ซึ่งน่าเสียดายเพราะคิวบาเป็นหนึ่งในประเทศที่ส่งออกกาแฟมากเป็นอันดับต้นๆ ของทวีปอเมริกาใต้

ผมเคยดื่มกาแฟจากคิวบาครั้งหนึ่งเมื่อหลายปีก่อน มีเพื่อนหิ้วมาฝากจากอเมริกา เอกลักษณ์ของกาแฟคิวบาคือ นิยมคั่วเข้มมากๆ เข้มจนเกือบไหม้ เข้มยิ่งกว่าในอิตาลี ให้กลิ่นหอมมีกลิ่นเขม่าควัน โกโก้ชัดเจน แต่วิธีการชงก็จะไม่แตกต่างจากในยุโรปคือใช้เครื่องเอสเปรสโซ่ หรือชงแบบ Press ไม่ก็จะใช้หม้อต้ม Moka Pot นี่แหละครับ และหากเสิร์ฟแบบเอสเปรสโซ่ ก็ต้องเติมหวานต้องใส่น้ำตาลมากหน่อย นัยว่าตัดกับความขม เหตุผลของความหวานมีหลายข้อ อย่างแรกคือคิวบามีพืชเศรษฐกิจคืออ้อย ก็เป็นการส่งเสริมการบริโภคภายในประเทศ และอีกเหตุผลหนึ่งก็อาจเป็นเรื่องของการกลบความไม่อร่อยของเมล็ดกาแฟเองเพื่อให้รสชาติของมันดีขึ้น

กาแฟในคิวบามีประวัติคล้ายกับที่เกิดขึ้นในประเทศอื่นๆ แถบอเมริกาใต้ มันเข้ามาพร้อมกับการจักรวรรดินิยม ช่วงศตวรรษที่ 18 คิวบาตกเป็นเมืองขึ้นของสเปนและในเวลาเพียงครึ่งศตวรรษหลังจากการปกครองของสเปน คิวบาก็กลายเป็นแหล่งผลิตกาแฟที่สำคัญของสเปน และเป็นประเทศที่ส่งออกกาแฟมากเป็นอันดับหนึ่งมากกว่าบราซิลในขณะนั้นก่อนจะโดนแซงไปในภายหลัง

ช่วงก่อน ค.ศ. 1959 คิวบาสามารถส่งออกกาแฟได้มากถึง 2 หมื่นเมตริกตัน คิดเป็นเงินราวๆ 2.15 ล้านเหรียญสหรัฐ ไม่ใช่เพียงแค่การส่งออกกาแฟเองก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมประจำวันของคนคิวบาด้วยในทศวรรษที่ 1960 เคยมีการประมาณการกันว่า ชาวคิวบาดื่มกาแฟโดยเฉลี่ย 2 แก้ว/วัน

แบรนด์กาแฟที่ดังมากในยุคนั้น มี 2 แบรนด์คือ Cafe Souto และ Cafe Pilon ซึ่งเป็นคู่แข่งขันกันโดยตรง ต่อมามีการควบรวมกิจการกันภายหลังเนื่องจากปัญหาทางด้านการเมือง ปัจจุบัน Cafe Pilon เป็นที่รู้จักในฐานะแบรนด์กาแฟจากคิวบาและมีเสิร์ฟกันอยู่ในคาเฟ่ในแถบฟลอริดาและในอเมริกาใต้

วิธีการเสิร์ฟแบบกาแฟคิวบานั้นดื่มได้หลายแบบครับ ส่วนมากก็คล้ายๆ กับที่เราดื่มกันปัจจุบัน โดยมากนิยมดื่มกับนม น้ำตาล สมัยก่อนเวลาเสิร์ฟกาแฟใส่นม ที่คิวบาจะต้องต้มนมก่อน เรียกว่าเป็นนมร้อนจัด (Scalded Milk) อาจเพราะป้องกันเรื่องเชื้อโรคและเพิ่มรสชาติให้กับกาแฟ ส่วนเอสเปรสโซ่ก็ต้องหวาน

สาเหตุของความหวาน นอกเหนือจากที่บอกไป 2 ข้อก่อนหน้านั้น อีกเหตุผลหนึ่งซึ่งไม่แน่ใจว่าใครได้อิทธิพลจากใคร ก็คือสเปนก็มีกาแฟ Cafe Bombon ซึ่งเน้นหวานเหมือนกัน แต่ใส่นมข้น (ผสมนมกับน้ำตาลมาแล้วเรียบร้อย) เหมือนกาแฟยกล้อบ้านเรา อันนั้นก็หวานจัดเช่นกัน

คิดว่า ฟิเดล คาสโตร ไม่ชอบดื่มกาแฟ (แต่สูบซิการ์) เพราะไม่อย่างนั้นธุรกิจกาแฟต้องคึกคักกว่านี้เหมือนกับซิการ์ การเสียชีวิตของเขาเชื่อว่าจะต้องมีการเปลี่ยนแปลงบางอย่างเกิดขึ้นในคิวบามากขึ้นแน่นอน โดยเฉพาะการเปิดประเทศ

และเป็นไปได้ว่าเราอาจได้ชิมกาแฟดีๆ จากคิวบามากขึ้น