จันทน์หอม

โดย...วุฒิ นนทฤทธิ์

ไม้จันทน์หอม เป็นไม้มงคลชั้นสูงใช้ในงานพระราชพิธีมาแต่ครั้งโบราณยุคพุทธกาล

เมื่อวันที่ 14 ต.ค.ที่ผ่านมา ที่อุทยานแห่งชาติกุยบุรี อ.กุยบุรี จ.ประจวบคีรีขันธ์ ได้มีพิธีบวงสรวงและตัดไม้จันทน์หอมที่ยืนต้นตายตามธรรมชาติ อายุนับร้อยปี จำนวน 3 ต้น เพื่อใช้ในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก

พิธีตัดไม้จันทน์หอมต้องใช้ขวานทองฟันที่ต้นไม้ 3 ครั้ง ก่อนจะใช้เลื่อยมือ (ห้ามใช้เลื่อยยนต์) เลื่อยไม้จันทน์หอมตามแบบโบราณราชประเพณี ถือฤกษ์เวลา 09.49 น.

จากนั้นต้องให้ต้นจันทน์หอมล้มลงบนผ้าจีวรพระสงฆ์ที่ปูรองไว้ ก่อนจะตัดออกเป็น 3 ท่อน เพื่อนำมาประกอบพิธีให้พระสงฆ์เจริญชัยมงคลคาถาอีกครั้ง พร้อมทั้งกรวดน้ำอุทิศพระภูมิเจ้าที่ เทวาอารักษ์ สรรพสัตว์ทั้งปวง พระสงฆ์เจริญชัยมงคลคาถา

เศษขี้เลื่อยของไม้จันทน์หอมประชาชนนิยมนำไปบูชาเพื่อเป็นสิริมงคล

ไม้จันทน์หอมที่ประกอบพิธีทั้งหมดจะนำไปมอบให้สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ออกแบบและจัดทำดอกไม้จันทน์สำหรับใช้ในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ระหว่างวันที่ 15-17 ธ.ค.นี้ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร

โดยจะต้องออกแบบ 3 แบบ ได้แก่ แบบที่ 1 สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ แบบที่ 2 สำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ และแบบที่ 3 สำหรับพระราชาคณะ พระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์

แหล่งที่พบไม้จันทน์หอมมากที่สุด คือ อุทยานแห่งชาติกุยบุรี และบางส่วนในพื้นที่อุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน จ.ประจวบคีรีขันธ์

ไม้จันทน์หอมเป็นไม้ที่มีค่าหายากชนิดหนึ่ง จัดเป็นไม้มงคลชั้นสูงในกลุ่มจตุชาติสุคนธ์ คือ ของหอมจากธรรมชาติ 4 อย่าง ได้แก่ กลิ่นของกฤษณา กระลำพัก จันทน์หอม และดอกไม้หอม ประพรมในพระราชพิธีต่างๆ

เรื่องไม้หอมพบในจดหมายเหตุจีนสมัยราชวงศ์ถัง (พ.ศ. 942-957) จดบันทึกพระไตรปิฎกในประเทศอินเดียและสิงหล กล่าวถึงการฌาปนกิจศพพระอรหันต์องค์หนึ่งโดยถูกต้องตามขนบธรรมเนียมในพระวินัย มีการสร้างกองฟืนขนาดใหญ่มีส่วนกว้างเป็นพื้นที่สี่เหลี่ยมกว่า 30 ศอก มีความสูงดุจเดียวกัน ตอนใกล้ยอดวางลำดับด้วยไม้มีกลิ่นหอม

ในประเทศไทยพบว่ามีการใช้ไม้หอมสืบเนื่องมายาวนานตั้งแต่ยุคประวัติศาสตร์ตอนต้นโดยใช้เป็นเครื่องบรรณาการที่มีค่ามาก

ที่สำคัญไม้จันทน์หอมจะต้องใช้ไม้จันทน์หอมที่ตายพราย หมายถึง การยืนต้นตายตามธรรมชาติ จะตัดโค่นก่อนไม่ได้ เพราะจะไม่มีกลิ่นหอมในระดับที่ใช้งานได้ ต้องใช้ไม้จันทน์หอมตายพรายเท่านั้น แต่จะต้องทำพิธีขอจากรุกขเทวดาโดยพราหมณ์อ่านโองการและตัดตามฤกษ์ดีเท่านั้น

ในอดีตจันทน์หอมขึ้นอยู่ทั่วไปทั้งในภาคตะวันออก และในภาคตะวันตกเฉียงใต้ แต่ปัจจุบันถูกตัดฟันไปจนเกือบหมด จนคนรุ่นใหม่แทบไม่รู้จักว่าจันทน์หอมมีรูปร่างหน้าตาเป็นอย่างไร ใช้ประโยชน์อะไรได้บ้าง เพียงรู้จักกันก็เพราะเคยได้ยินชื่อหรือค้นหาจากตำราเท่านั้น