ดาวหางโซโฮ

คุณผู้อ่านที่ติดตามบทความมาโดยตลอดคงจำได้ว่าเมี่อกลางปีที่แล้ว ผู้เขียนเคยเล่าเกี่ยวกับการค้นหาดาวหางในภาพถ่ายจากยานโซโฮ วันที่ 18 ก.พ. 2558 ผู้เขียนได้ค้นพบดาวหางดวงหนึ่งที่ได้รับความสนใจมากเป็นพิเศษ ปัจจุบันดาวหางดวงนี้เคลื่อนห่างดวงอาทิตย์ออกมาปรากฏบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ น่าเสียดายที่ไม่สามารถเห็นได้ด้วยตาเปล่า และไม่สามารถเห็นได้ด้วยตาผ่านกล้องโทรทรรศน์ ต้องอาศัยการถ่ายภาพเท่านั้น ดาวหางดวงนี้มีชื่ออย่างไม่เป็นทางการหลังจากค้นพบไม่นานว่าโซโฮ-2875 (SOHO-2875) หมายถึงดาวหางดวงที่ 2,875 ที่ค้นพบในภาพถ่ายจากยานโซโฮ

โซโฮ (SOHO ย่อมาจาก Solar and Heliospheric Observatory) เป็นยานอวกาศที่องค์การนาซ่าของสหรัฐอเมริกาและอีซาของยุโรป ร่วมกันส่งขึ้นไปในอวกาศมาตั้งแต่ปลายปี 2538 ยานโซโฮโคจรรอบดวงอาทิตย์โดยมีตำแหน่งอยู่ระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ ห่างโลกประมาณ 1.5 ล้านกิโลเมตร บนยานมีกล้องที่คอยถ่ายภาพดวงอาทิตย์และบรรยากาศชั้นนอกที่เรียกว่าคอโรนาของดวงอาทิตย์ กล้องที่ถ่ายคอโรนาจะบังดวงอาทิตย์ไว้เพื่อให้เห็นการเปลี่ยนแปลงในบรรยากาศโดยรอบ ทำให้ถ่ายติดภาพดาวพื้นหลัง และวัตถุอื่นๆ ที่ผ่านเข้ามาใกล้ดวงอาทิตย์หรืออยู่ในทิศทางใกล้เคียงกับดวงอาทิตย์ ซึ่งมีทั้งดาวเคราะห์ ดาวเคราะห์น้อย รวมถึงดาวหางแต่ละปีมีดาวหางขนาดเล็กจำนวนมากโคจรผ่านเข้ามาใกล้ดวงอาทิตย์และปรากฏในภาพถ่ายจากโซโฮ ส่วนใหญ่ราวร้อยละ 86 เป็นดาวหางในกลุ่มครอยซ์ ซึ่งเกิดจากดาวหางขนาดใหญ่ดวงหนึ่งแตกออกเมื่อนานมาแล้ว นอกจากนี้ยังมีกลุ่มอื่นๆ อีก 4 กลุ่ม ที่เหลืออีกร้อยละ 4.5 ไม่อยู่ในกลุ่มใดเลย นาซ่าและอีซาเปิดโอกาสให้ใครก็ได้ทั่วทุกมุมโลกสามารถค้นหาและรายงานการค้นพบดาวหางในภาพถ่าย ช่วงหลังมีการค้นพบดาวหางมากกว่า 200 ดวง/ปี ซึ่งดาวหางกลุ่มนี้เกือบทั้งหมดมีขนาดเล็กมาก ไม่เกิน 100 เมตร แรงโน้มถ่วงและความร้อนของดวงอาทิตย์ทำให้ดาวหางแตกสลายไปในช่วงก่อนหรือระหว่างเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด

ดาวหางโซโฮที่ค้นพบในวันที่ 18 ก.พ. ไม่อยู่ในกลุ่มใดๆ นับเป็นดาวหางดวงที่ 39 ที่ผู้เขียนค้นพบในภาพถ่ายจากโซโฮ ความน่าสนใจของดาวหางดวงนี้อีกอย่างหนึ่ง คือ ด้วยขนาดที่เล็กและการเคลื่อนที่เข้าใกล้ดวงอาทิตย์มาก นักดาราศาสตร์คาดว่าแรงโน้มถ่วงอันมหาศาลและอุณหภูมิที่ร้อนจัดของดวงอาทิตย์จะทำให้มันแตกสลายไปเช่นเดียวกับดาวหางส่วนใหญ่ที่พบในภาพถ่ายจากโซโฮ โซโฮ-2875 กลับสร้างความประหลาดใจด้วยการผ่านตำแหน่งใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดโดยห่างจากผิวดวงอาทิตย์ที่ระยะ 3.5 ล้านกิโลเมตร โดยที่ยังคงปรากฏในภาพถ่ายอย่างต่อเนื่อง ไม่ได้แตกหรือสูญสลายไปอย่างที่คาดไว้ หลังจากนั้นกลับสว่างขึ้นอีก พร้อมกับมีหางสั้นๆ ให้เห็นได้ค่อนข้างชัดเจนตลอดการปรากฏในขอบเขตภาพของกล้องบนยาน
โซโฮ นอกจากนี้ โซโฮ-2875 ยังเคลื่อนห่างดวงอาทิตย์อย่างรวดเร็วจนดูเหมือนว่ามีโอกาสจะสว่างพอที่เราจะสามารถสังเกตได้ด้วยกล้องสองตาบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำในปลายเดือน ก.พ.หรือต้นเดือน มี.ค.

วันที่ 24 ก.พ. 2558 ศูนย์ดาวเคราะห์น้อยของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล ซึ่งตั้งอยู่ที่เมืองเคมบริดจ์ รัฐแมสซาชูเซตส์ สหรัฐอเมริกา
ตีพิมพ์รายงานการค้นพบดาวหางโซโฮ-2875 โดยตั้งชื่ออย่างเป็นทางการในบัญชีดาวหางว่า C/2015 D1 (SOHO) หมายถึงดาวหางดวงแรกที่ค้นพบในครึ่งหลังของเดือน ก.พ. ค.ศ. 2015

วันที่ 23-24 ก.พ. 2558 ทีมนักดาราศาสตร์ชาวจีน ซึ่งหนึ่งในนั้นเป็นผู้มีส่วนร่วมในการวัดตำแหน่งของดาวหางดวงนี้เพื่อส่งรายงานไปยังสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล ได้คำนวณวงโคจรเบื้องต้น และพยายามจะเป็นนักดาราศาสตร์กลุ่มแรกที่ถ่ายภาพดาวหางโซโฮได้ท่ามกลางแสงสนธยา พวกเขาสังเกตจากหอดูดาวซิงหมิงในเมืองอุรุมชี เขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ (หอดูดาวตั้งชื่อตามนักล่าดาวหางในภาพถ่ายโซโฮชาวจีนท่านหนึ่ง ซึ่งค้นพบดาวหางในภาพถ่ายจากโซโฮมาแล้วมากกว่า 60 ดวง แต่ได้ประสบอุบัติเหตุถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. 2547) ความพยายามไม่ประสบผล ดาวหางไม่ปรากฏในภาพถ่าย ทีมชาวจีนสรุปว่ามันต้องมีความสว่างน้อยกว่าที่คาดไว้มาก

เมื่อดาวหางทำมุมห่างดวงอาทิตย์มากขึ้น ภาพถ่ายและรายงานการสังเกตโดยนักดาราศาสตร์จากหลายแห่งในซีกโลกเหนือจึงทยอยกันออกมา ทั้งจากฝั่งอเมริกาเหนือและยุโรป พวกเขาพบหมอกฝ้าจางๆ ปรากฏตรงตำแหน่งที่ดาวหางควรจะอยู่ ดาวหางโซโฮได้แตกเป็น

กลุ่มฝุ่นเคลื่อนไปตามแนววงโคจรเดิมในอวกาศ โดยยังคงปรากฏบนท้องฟ้าให้สังเกตได้จางๆ เคลื่อนผ่านกลุ่มดาวปลา ม้าบิน และแอนดรอเมดา ดาวหางโซโฮเป็นตัวอย่างหนึ่งของดาวหางที่แตกสลายไปในช่วงที่ผ่านเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ คล้ายดาวหางไอซอนที่เคยได้รับการคาดหมายว่าจะเป็นดาวหางแห่งศตวรรษ แต่ไอซอนได้แตกไปก่อนที่จะผ่านจุดใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดเสียอีก รายงานเมื่อวันที่ 3 มี.ค. จากนักดาราศาสตร์ในโรมาเนีย พบว่าซากดาวหางโซโฮมีความยาวเชิงมุมราว 45-50 ลิปดา หรืออย่างน้อย 1.5 เท่าของขนาดดวงจันทร์เต็มดวงที่เห็นบนท้องฟ้า เราทราบระยะห่างของดาวหางจากโลก ทำให้สามารถคำนวณได้ว่าปัจจุบันซากนี้ต้องแผ่กว้างในอวกาศเป็นระยะทางไม่น้อยกว่า 1.7 ล้านกิโลเมตร คาดว่าซากดาวหางจะจางลงเรื่อยๆ เนื่องจากเคลื่อนห่างจากดวงอาทิตย์และห่างโลกมากขึ้นทุกขณะ พร้อมกับฝุ่น

ที่แผ่กระจายออกจากกันมากขึ้น ดาวหางโซโฮจึงควรจะจางหายไปจนเกินขีดจำกัดของการสังเกตด้วยกล้องโทรทรรศน์ของนักดาราศาสตร์สมัครเล่นในอีกไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้านี้

ปัจจุบันจำนวนดาวหางที่พบในภาพถ่ายจากโซโฮเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ คาดว่าจะถึง 3,000 ดวง ในอีกไม่กี่เดือน นาซ่าและอีซาจึงจัดกิจกรรมชิงรางวัลเป็นหนังสือ เสื้อยืด โปสเตอร์ และอาจมีรางวัลอื่นอีก โดยให้ทายวันและเวลาที่ดาวหางดวงที่ 3,000 จะเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด โดยผู้ร่วมทายจะต้องมีอายุมากกว่า 13 ปี และทายผลได้คนละหนึ่งครั้งเท่านั้นผ่านทางแบบฟอร์มบนเว็บไซต์ ผู้สนใจสามารถดูกติกาและข้อมูลเพิ่มเติมประกอบการทายได้ที่ soho.nascom.nasa.gov

ดาวศุกร์และดาวอังคารอยู่บนท้องฟ้าทิศตะวันตกในเวลาหัวค่ำ ดาวศุกร์สว่างโดดเด่นโดยมีดาวอังคารซึ่งจางกว่าหลายเท่าอยู่ต่ำกว่า ทั้งคู่อยู่ในกลุ่มดาวปลา ดาวศุกร์ตกลับขอบฟ้าราว 2 ทุ่มครึ่ง ส่วนดาวอังคารตกก่อนดาวศุกร์ครึ่งชั่วโมง วันที่ 11 มี.ค. ดาวอังคารจะอยู่ใกล้ดาวยูเรนัสที่ระยะ 0.3 องศา สังเกตได้ด้วยกล้องสองตาหรือกล้องโทรทรรศน์ ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวปู เวลาหัวค่ำมองเห็นอยู่สูงทางทิศตะวันออก ดาวพฤหัสบดีผ่านเหนือศีรษะในเวลา 4 ทุ่ม จากนั้นตกลับขอบฟ้าราวตี 4 ครึ่ง ดาวเสาร์อยู่ตรงส่วนหัวของกลุ่มดาวแมงป่อง ขึ้นเหนือขอบฟ้าให้เห็นได้ตั้งแต่เที่ยงคืน จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นจนไปอยู่สูงทางทิศใต้ในเวลาเช้ามืด เวลานั้นหากท้องฟ้าเปิด ยังพอจะเห็นดาวพุธอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออกสัปดาห์นี้เข้าสู่ข้างแรม ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดของทุกวัน เช้ามืดวันที่ 9 มี.ค. ดวงจันทร์ผ่านใกล้ดาวรวงข้าวในกลุ่มดาวหญิงสาวที่ระยะ 3 องศา จากนั้นวันที่ 12 มี.ค. ดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวเสาร์ที่ระยะ 6 องศา ก่อนจะสว่างครึ่งดวงในเช้ามืดวันที่ 14 มี.ค.