เฟินสกุลข้าหลวงบางชนิดในเมืองไทย (2)

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

กลุ่มเฟินรังนกในสกุลข้าหลวง (Bird’s nest ferns of Genus Asplenium)

กลุ่มเฟินรังนกญี่ปุ่น (Japanese bird’s nest fern : Asplenium antiquum Makino)

เฟินชนิดนี้มีขนาดกลาง เหง้าตั้งตรง อวบอ้วน ไม่แตกสาขา ชอบอากาศเย็นจึงจะเติบโตได้งดงาม ลักษณะคล้ายเฟินข้าหลวง (A.nidus) แต่พุ่มแน่นกระชับมากกว่าและใบแคบกว่า ก้านใบสั้นกว่าอย่างชัดเจน เส้นกลางใบที่ด้านล่างของใบรูปกลม ไม่เป็นสัน เส้นใบที่ตอนกลางของแผ่นใบห่างกันมากกว่าหนึ่งมิลลิเมตร ปลายเส้นใบเชื่อมกันเข้ากับเส้นใบที่วิ่งขนานไปตามขอบแผ่นใบ ซอไรมักเกิดบนเส้นใบที่แตกเป็นรูปส้อม อินดูเซียมกว้างมากกว่า 0.5 มิลลิเมตร

เฟินข้าหลวงชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมอยู่ในไต้หวัน เกาหลี ญี่ปุ่น และฮ่องกง โดยเราอาจพบได้ตามคาคบต้นไม้ใหญ่ในเขตที่มีความชุ่มชื้นสูงเช่นตอนกลางและตอนใต้ของเกาะไต้หวัน เกาะโอกินาวา และหมู่เกาะริวกิว

การนำเข้าในประเทศไทย

เฟินรังนกญี่ปุ่นหรือข้าหลวงญี่ปุ่นถูกนำเข้าในประเทศไทยเป็นครั้งแรก โดยโครงการหลวงใน พ.ศ. 2538 เรียกชื่อกันว่าข้าหลวงฮาวายและผลิตสปอร์เพาะต้นกล้าจำหน่ายปลูกกันแพร่หลายในกรุงเทพฯ ส่วนในสหรัฐ (ฮาวาย) เฟินชนิดนี้มีปลูกกันตั้งแต่ ค.ศ. 1969 (พ.ศ. 2512) จากสปอร์ซึ่งนำมาจากเขตน้ำตกฮาโกเนในญี่ปุ่น

เฟินรังนกญี่ปุ่นหรือข้าหลวงญี่ปุ่นนี้เติบโตได้ในที่เย็นชื้นและมีทรงพุ่มแน่นกระชับกว่าเฟินข้าหลวง (A.nidus) และเฟินข้าหลวงออสเตรเลีย (A.australasicum) ซึ่งเฟินข้าหลวงญี่ปุ่นนี้กลายพันธุ์ไปจากการเพาะสปอร์หรือการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เกิดเป็นเฟินข้าหลวงญี่ปุ่นด่าง (A.antiquum variegatum) และชาวญี่ปุ่นนำมาจำหน่ายในตลาดไม้ประดับในประเทศไทย หลายครั้งหลายหน แต่การเจริญเติบโตไม่สู้ดีนัก จึงค่อยๆ เลือนหายไปจากวงการค้า

ข้าหลวงโอซากา (A.antiquum cv. Osaka) เกิดจากการกลายพันธุ์ของข้าหลวงญี่ปุ่นและผู้สั่งเข้าจากญี่ปุ่นมาจำหน่ายในประเทศไทยในระหว่าง พ.ศ. 25432544 ลักษณะเด่น มีขนาดเล็กกว่าเฟินข้าหลวงขอบใบย่นเป็นลอนเห็นได้ชัดเจน โดดเด่น สวยงามจนถึงกับมีการปลูกเพื่อตัดใบส่งจำหน่ายในปากคลองตลาด แต่พันธุ์ข้าหลวงโอซากานี้เจริญเติบโตได้ไม่ดีนัก หากอุณหภูมิสูงจะทำให้เกิดอาการปลายใบไม่พัฒนายืดตัวออกตามปกติเกิดเป็นรูปหางปลา ซึ่งเป็นไปได้ที่สภาพอุณหภูมิสูงเวลากลางคืนจะทำให้อัตราการหายใจของเฟินข้าหลวงญี่ปุ่นหรือข้าหลวงฮาวายอยู่ในอัตราสูง ทำให้มีผลต่อการเผาผลาญอาหารสะสมในต้นและใบลดลง จึงทำให้การพัฒนาส่วนปลายใบกุดเป็นรูปหางปลาดังกล่าว

ข้าหลวงออสเตรเลีย (Asplenium australasicum (J.Smith) Hooker

ชื่อพ้อง A.australis Horticulture (ชื่อทางพืชสวนหรือชื่อที่นิยมใช้ในเชิงพาณิชย์ เฟินขนาดกลางใหญ่ ลำต้นตั้งตรง ไม่แตกสาขา เจริญเติบโตได้ดีในระดับแสงปานกลางและเครื่องปลูกระบายน้ำดี นิยมปลูกในภาชนะขนาดใหญ่ โดยใช้กาบมะพร้าว ทั้งเปลือกนอกหั่นชิ้นใหญ่เป็นวัสดุปลูก ใบเรียงซ้อนกันคล้ายแจกันขนาดใหญ่ ข้าหลวงชนิดนี้ทนอากาศหนาวเย็นได้ดี และมีใบหนาเยื่อใยสูงทำให้ทนต่อทากขนาดเล็กได้ดีกว่า A.nidus ใบมีรูปร่างแตกต่างกันตามตำแหน่ง แต่ทั่วไปแล้วมีรูปทรงแบบขอบขนานแกมใบหอก ซึ่งต่างจากเฟินข้าหลวง ด้านท้องใบมีเส้นใบที่มีสันและซอไรมักเกิดแผ่กระจายไปมากกว่าครึ่งของความยาวของเส้นใบ

เฟินข้าหลวงออสเตรเลีย มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมในป่าฝนเขตร้อนของรัฐควีนส์แลนด์และนิวเซาท์เวลส์ ตลอดจนรัฐวิกตอเรียตะวันออกเฉียงเหนือ อาจพบว่าขึ้นอยู่ตามผาหินหรือเป็นไม้อิงอาศัยบนต้นไม้ใหญ่ โดยมีเหง้าสั้นๆ ปกคลุมด้วยเกล็ดสีม่วงเทา พุ่มใบสามารถเก็บกักใบไม้แห้ง น้ำฝนและอินทรียวัตถุอื่นๆ ได้ ใบสีเขียวเขียวเข้ม ยาวอาจถึงประมาณ 2 ม. กว้าง 21 ซม. ใบขอบขนานกว้างและแคบเข้าหาปลายใบ ใบเหนียวหนา ขอบใบย่นเป็นคลื่นเล็กน้อย เส้นกลางใบสีน้ำตาลเข้ม ด้านบนเส้นกลางใบจะมนโค้ง แต่ด้านล่างมีสันชัดเจน ซึ่งเป็นลักษณะที่แยกข้าหลวงออสเตรเลียออกจากข้าหลวงญี่ปุ่นและข้าหลวงหลังลาย (A.nidus) ซึ่งมีเส้นกลางใบด้านล่างที่กลมมน

เฟินข้าหลวงออสเตรเลียถูกนำไปปลูก ขยายพันธุ์ และใช้ประโยชน์ในแง่ของพืชผัก โดยชาวสวนไต้หวันเลือกใช้เฟินชนิดนี้ เนื่องจากชอบอากาศหนาวเย็นชื้น เช่น ตอนเหนือและตอนกลางของกรุงไทเป ชาวสวนจะปลูกเฟินข้าหลวงและกระตุ้นให้ผลิชุดใบอ่อนที่ยังขดงอเป็นวงออกมาเป็นชุด ชุดละ 56 ใบ เป็นอย่างน้อย โดยการให้ปุ๋ยใบที่เป็นปุ๋ยอินทรีย์ผสมสารสกัดจากสาหร่ายทะเลและไม่มีการใช้ปุ๋ยเคมี รวมทั้งสารเคมีกำจัดศัตรูพืช แต่ใช้วิธีเก่าแก่โบราณของชาวจีนในการกำจัดเพลี้ยอ่อน เพลี้ยแป้ง ฯลฯ